1<!DOCTYPE html> 2<html lang="tt" prefix="og: http://ogp.me/ns#"> 3 4<head> 5 <meta charset="utf-8"> 6 <meta name="viewport" content="width=device-width, initial-scale=1.0, maximum-scale=1.0, user-scalable=0"> 7 8 <meta http-equiv="X-UA-Compatible" content="IE=edge"> 9 10 <title>Ð¤Ð¾Ð°Ñ ÐÐÐÐÐУÐÐÐÐ. ХалÑкнÑÒ£ үз ÑагÑйÑе</title> 11 12 <meta name="description" content="Ðнде бөек ÑагÑйÑебезне бездÓн аеÑган XX йөз Ð´Ó Â«Ñзган гаÑÑÑ» бÑлÑп ÑаÑÐ¸Ñ ÐºÐ° кеÑеп калдÑ. Óмма ÐабдÑлла ТÑкайнÑÒ£ ÑÓÑ ÐµÑе Ò»Óм Ñл ÑÑдÑÑган үлемÑез ÓÑÓÑлÓÑ Ò»ÓÑвакÑÑ Ñ Ð°Ð»Ñк күңелендÓ, «безнең гаÑÑÑда» калалаÑ. ÐÑ â ÑагÑйÑÑнең ÑÑÑ Ð¸ үлемÑезлеге дигÓн Ñүз."> 13 14 <meta name="author" content=""> 15 <meta name="description" content=""> 16 <meta name="keywords" content=""> 17 18 19 20 21 22 <link rel="modulepreload" href="https://gabdullatukay.ru/build/assets/toggleSearch.07766694.js" /><link rel="modulepreload" href="https://gabdullatukay.ru/build/assets/burger.b53bf841.js" /><link rel="modulepreload" href="https://gabdullatukay.ru/build/assets/addMenu.91808155.js" />
22<script type="module" src="https://gabdullatukay.ru/build/assets/toggleSearch.07766694.js"></script>
22<script type="module" src="https://gabdullatukay.ru/build/assets/burger.b53bf841.js"></script>
22<script type="module" src="https://gabdullatukay.ru/build/assets/addMenu.91808155.js"></script>
22 23 <link rel="modulepreload" href="https://gabdullatukay.ru/build/assets/single.cdb58914.js" /><link rel="modulepreload" href="https://gabdullatukay.ru/build/assets/NewsDoscroll.3b231dd8.js" />
23<script type="module" src="https://gabdullatukay.ru/build/assets/single.cdb58914.js"></script>
23<script type="module" src="https://gabdullatukay.ru/build/assets/NewsDoscroll.3b231dd8.js"></script>
23 24 <link rel="icon" href="https://gabdullatukay.ru/./images/favicon-32x32.jpg" type="image/x-icon"> 25 <link rel="icon" href="https://gabdullatukay.ru/./images/favicon-192x192.jpg" type="image/x-icon"> 26 <link rel="stylesheet" href="/fonts/OpenSans/OpenSans.css"> 27 <link rel="stylesheet" href="/fonts/Literata/Literata.css"> 28 29 <link rel="preload" as="style" href="https://gabdullatukay.ru/build/assets/app.23777bcd.css" /><link rel="stylesheet" href="https://gabdullatukay.ru/build/assets/app.23777bcd.css" /> 30 <link rel="alternate" type="application/rss+xml" href="https://gabdullatukay.ru/rss" title="ÐабдÑлла ТÑкай: ÐовоÑÑи"> 31 32 <link rel="alternate" type="application/rss+xml" href="https://gabdullatukay.ru/rss/news.rss" title="ÐабдÑлла ТÑкай: ÐовоÑÑи"> 33 34 <link rel="alternate" type="application/rss+xml" href="https://gabdullatukay.ru/rss/blog.rss" title="ÐабдÑлла ТÑкай: Ðлоги"> 35 36 <link rel="alternate" type="application/rss+xml" href="https://gabdullatukay.ru/rss/advert.rss" title="ÐабдÑлла ТÑкай: ÐбÑÑвлениÑ"> 37 38 <link rel="alternate" type="application/rss+xml" href="https://gabdullatukay.ru/rss/grats.rss" title="ÐабдÑлла ТÑкай: ÐоздÑавлениÑ"> 39 40 <link rel="alternate" type="application/rss+xml" href="https://gabdullatukay.ru/rss/photo.rss" title="ÐабдÑлла ТÑкай: ФоÑогалеÑеÑ"> 41 42 </head> 43<body class="root"> 44 <header class="header"> 45 <div class="header__container"> 46 <a class="header__link" href="/"> 47 <strong class="header__title">ТÑкай дөнÑÑÑÑ</strong> 48 </a> 49 <form class="search" action="https://gabdullatukay.ru/search" method="get" target="_self" accept-charset="utf-8" 50 searchid="2961487" l10n="ru" reqenc=""> 51 <input type="hidden" name="searchid" value="2961487"> 52 <input type="hidden" name="l10n" value="ru"> 53 <input type="hidden" name="reqenc" value=""> 54 <input type="search" class="search__input" placeholder="ÑзлÓÒ¯..." 55 name="text" 56 value=""> 57 <button type="submit" class="search__submit"> 58 <svg width="21" height="21" viewBox="0 0 21 21" fill="none" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"> 59 <path fill-rule="evenodd" clip-rule="evenodd" 60 d="M15.684 16.7193C14.1289 18.045 12.1132 18.845 9.91085 18.845C4.98952 18.845 1 14.8502 1 9.92249C1 4.99474 4.98952 1 9.91085 1C14.8322 1 18.8217 4.99474 18.8217 9.92249C18.8217 12.1144 18.0324 14.1217 16.7228 15.6749L21 19.9577L19.9591 21L15.684 16.7193ZM17.3496 9.92249C17.3496 14.0362 14.0192 17.371 9.91085 17.371C5.80252 17.371 2.47206 14.0362 2.47206 9.92249C2.47206 5.80879 5.80252 2.47398 9.91085 2.47398C14.0192 2.47398 17.3496 5.80879 17.3496 9.92249Z" 61 fill="white" /> 62 </svg> 63 64 </button> 65</form> 66 <section class="header__icons"> 67 <div class="header__social"> 68 <ul class="social__list"> 69 <li class="social-list__item"> 70 <a title="VK" class="svg-link" target="_blank" href="https://vk.com/gabdulla__tukai"> 71 <svg class="svg-link__icon social-list__icon" width="30px" height="30px" viewBox="0 0 20 20" version="1.1" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink"> 72 <g stroke="none" stroke-width="1" fill="#000" fill-rule="evenodd"> 73 <g class="svg-link__fill" id="VK" transform="translate(0.000000, 4.500000)" fill-rule="nonzero"> 74 <path d="M9.81652274,10.8957066 L11.0131192,10.8957066 C11.0131192,10.8957066 11.4119847,10.8957066 11.511701,10.7028623 C11.7111338,10.5100179 11.7111338,10.2207513 11.7111338,10.2207513 C11.7111338,10.2207513 11.7111338,8.67799642 12.4091484,8.48515206 C13.107163,8.29230769 14.1043267,10.027907 15.1014904,10.6064401 C15.8992214,11.088551 16.3978032,10.9921288 16.3978032,10.9921288 L19.0901452,10.9921288 C19.0901452,10.9921288 20.4861744,10.8957066 19.7881598,9.83506261 C19.6884435,9.73864043 19.3892943,9.06368515 17.7938324,7.61735242 C16.0986541,6.0745975 16.2980868,6.36386404 18.3921306,3.76046512 C19.5887271,2.2177102 20.0873089,1.25348837 19.9875926,0.77137746 C19.8878762,0.38568873 18.9904289,0.482110912 18.9904289,0.482110912 L15.9989377,0.482110912 C15.9989377,0.482110912 15.799505,0.482110912 15.6000722,0.578533095 C15.4006395,0.674955277 15.3009231,0.867799642 15.3009231,0.867799642 C15.3009231,0.867799642 14.8023413,2.12128801 14.2040431,3.08550984 C12.9077302,5.30322004 12.309432,5.39964222 12.1099993,5.30322004 C11.6114174,5.01395349 11.7111338,4.04973166 11.7111338,3.37477639 C11.7111338,1.25348837 12.0102829,0.38568873 11.0131192,0.0964221825 C10.7139701,0 10.414821,0 9.61708999,0 C8.52020991,0 7.62276258,0 7.12418072,0.289266547 C6.82503161,0.289266547 6.5258825,0.674955277 6.72531524,0.674955277 C6.92474798,0.674955277 7.32361346,0.77137746 7.62276258,1.06064401 C7.92191169,1.54275492 7.92191169,2.41055456 7.92191169,2.41055456 C7.92191169,2.41055456 8.02162806,4.91753131 7.42332983,5.20679785 C7.02446435,5.39964222 6.42616612,5.01395349 5.22956967,2.98908766 C4.73098782,2.02486583 4.23240596,0.867799642 4.23240596,0.867799642 C4.23240596,0.867799642 4.13268959,0.674955277 4.03297322,0.578533095 C3.83354048,0.38568873 3.53439137,0.38568873 3.53439137,0.38568873 L0.642616612,0.38568873 C0.642616612,0.38568873 0.243751129,0.38568873 0.0443183871,0.578533095 C-0.0553979838,0.77137746 0.0443183871,1.06064401 0.0443183871,1.06064401 C0.0443183871,1.06064401 2.23807855,6.0745975 4.83070419,8.67799642 C7.12418072,10.9921288 9.81652274,10.8957066 9.8
741652274,10.8957066 L9.81652274,10.8957066 Z" id="Shape"></path> 75 </g> 76 </g> 77 </svg> 78 </a> 79 </li> 80 </ul> 81</div> 82 <section class="langs header__langs"> 83 <ul class="langs__list" id="lang-menu"> 84 <li class="langs__item "> 85 <a class="langs__link" href="https://gabdullatukay.ru/lang/toggle/ru" 86 title="Ð ÑÑÑкий">Ð ÑÑ</a> 87 88 </li> 89 <li class="langs__item active tat "> 90 <a class="langs__link" href="https://gabdullatukay.ru/lang/toggle/tt" 91 title="ТаÑаÑÑкий">ТаÑ</a> 92 93 </li> 94 <li class="langs__item "> 95 <a class="langs__link" href="https://gabdullatukay.ru/lang/toggle/en" 96 title="ÐнглийÑкий">Eng</a> 97 98 </li> 99 </ul> 100</section> 101 </section> 102 <section class="header__burger"> 103 <button type="button" class="burger"></button> 104 <section class="burger__menu" data-lang=tt> 105 <nav class="main-menu"> 106 <div class="main-menu__columns"> 107 <ul class="main-menu__list main-menu__list_left"></ul> 108 <ul class="main-menu__list main-menu__list_right"></ul> 109 </div> 110 </nav> 111</section> 112 </section> 113 </div> 114</header> 115 <main class="main"> 116 <section class="single page__container"> 117 <section class="single-page" data-id="2249"> 118 <div class="news-single-page__container " data-id="2249"> 119 <div class="single-page__main single-page_news-main fetch-quantity"> 120 <section class="single__container"> 121 <nav class="breadcrumbs"> 122 <ul class="breadcrumbs__list"> 123 <li class="breadcrumbs__item"> 124 <a class="breadcrumbs__link" href="/">ÐÐ°Ñ Ð±Ð¸Ñ</a> 125 </li> 126 <li class="breadcrumbs__item"> 127 <a class="breadcrumbs__link" href="https://gabdullatukay.ru/news/rubric/list/tukay-science-tat">ТÑкай ÑÓне</a> 128 </li> 129 <li class="breadcrumbs__item"> 130 <a class="breadcrumbs__link" href="https://gabdullatukay.ru/news/rubric/list/scientists-tat">ТÑкай ÑÑÑÑнда галимнÓÑ</a> 131 </li> 132 </ul> 133</nav> 134 <div class="single__wrap"> 135 <article class="single__right"> 136 <div class="single__main-info"> 137 <h1 class="single__title">Ð¤Ð¾Ð°Ñ ÐÐÐÐÐУÐÐÐÐ. ХалÑкнÑÒ£ үз ÑагÑйÑе</h1> 138 </div> 139 <p class="single__lead">Ðнде бөек ÑагÑйÑебезне бездÓн аеÑган XX йөз Ð´Ó Â«Ñзган гаÑÑÑ» бÑлÑп ÑаÑÐ¸Ñ ÐºÐ° кеÑеп калдÑ. Óмма ÐабдÑлла ТÑкайнÑÒ£ ÑÓÑ ÐµÑе Ò»Óм Ñл ÑÑдÑÑган үлемÑез ÓÑÓÑлÓÑ Ò»ÓÑвакÑÑ Ñ Ð°Ð»Ñк күңелендÓ, «безнең гаÑÑÑда» калалаÑ. ÐÑ â ÑагÑйÑÑнең ÑÑÑ Ð¸ үлемÑезлеге дигÓн Ñүз.</p> 140 <img class="single__image" src="/resize/shd/images/uploads/news/2026/4/20/e03998c83a0e493e01d8cd354a586042.jpg" 141 alt="Ð¤Ð¾Ð°Ñ ÐÐÐÐÐУÐÐÐÐ. ХалÑкнÑÒ£ үз ÑагÑйÑе"> 142 143 <section class="single__content"> 144 <p><!--rn--></p><p><!--rn-->ТаÑÐ°Ñ ÓдÓбиÑÑÑ Ò¯ÑеÑÐµÐ½Ó ÐабдÑлла ТÑкай кебек зÑÑ Ó©Ð»ÐµÑ ÐºÐµÑÑкÓн баÑка калÓм иÑÑен ÑÐ°Ð±Ñ ÐºÑен. Ðлай гÑна да Ñүгел, Ñл ÑÑÐ³Ð°Ð½Ð´Ð°Ñ ÑÓ©Ñки Ò»Óм Ðдел-УÑал бÑйлаÑÑÐ½Ð´Ð°Ð³Ñ Ð¼Ð°Ñи, ÑдмÑÑÑ, ÑÑÐ²Ð°Ñ Ñүз ÑÓнгаÑÑлÓÑенең ÑÓÑÓк аÑÑÑна да зÑÑ Ð¹Ð¾Ð³ÑнÑÑ ÑÑадÑ.</p><p>ÐÓ©ÑеÑен ÓйÑкÓндÓ, ÐабдÑлла ТÑкай Ñлеккеге зÑÑ Ð¸Ð»Ð´Óге баÑлÑк Ñ Ð°Ð»ÑÐºÐ»Ð°Ñ Ó©Ñен Ð´Ó ÑÑ Ð±ÑлмадÑ, киÑеÑенÑÓ, анÑÒ£ ÓÑÓÑлÓÑе ÑÓÑÒÐµÐ¼Ó Ð¸ÑелмÓгÓн, ÑÑн мÓгÑнÓÑÐµÐ½Ð´Ó ÑгаÑÑ ÑÓнгаÑÑÑÓ ÑигÑÑÑлÓÑе ÑңгÑÑамаган ÑеллÓÑне ÑÐ°Ð±Ñ ÐºÑендÑÑ. Ð.ТÑкай ÑаÑÐ°Ñ Ñ Ð°Ð»ÐºÑн Ð¸Ð»ÐµÐ±ÐµÐ·Ð´Ó Ò»Óм дөнÑÑ ÐºÒ¯Ð»ÓÐ¼ÐµÐ½Ð´Ó ÑанÑÑÑда илÑе Ñ ÐµÐ·Ð¼ÓÑен Ò¯ÑÓде диÑÓк ÑÓ, Ñ Ð¸Ð»Ð°ÑлÑк бÑлмаÑ. ТÑкай дигÓÐ½Ð´Ó – ÑаÑÐ°Ñ Ñ Ð°Ð»ÐºÑ ÐºÒ¯Ð·Ð´Ó ÑоÑÑлÑа, ÑаÑаÑÐ»Ð°Ñ Ð´Ð¸Ð¿ ÓйÑÒ¯Ð³Ó – Ð.ТÑкай дигÓн ÑигÑÑи иÑем аңга килÓ. Чөнки, зÑÑ Ð¸ÑÓпÑÓн каÑаганда, Ð.ТÑкай – ÑагÑйÑÑ Ð³ÐµÐ½Ó Ñүгел, бÓлки Ñ Ð°Ð»ÐºÑбÑзнÑÒ£ Ñеле дÓ, Ð¼Ð¾Ò£Ñ Ð´Ð°, ÑÑÑ Ñ Ð´Ð°, ÑзмÑÑÑ Ð´Ð°. Ул ÑÑн мÓгÑнÓÑÐµÐ½Ð´Ó Ñ Ð°Ð»ÑкнÑÒ£ үз ÑлÑ, ÑÑңа күÑÓ Ð°Ð½ÑÒ£ Ñ Ð°ÑиÑÑлÓ
144Ñен, мÓнÑÓгаÑÑлÓÑен ÑиÑÓн белүÑе Ò»Óм ÑÑлаÑÐ½Ñ ÑÓнгаÑÑлелекнең иң ÑгаÑÑ ÐºÐ¸Ð¼ÓÐ»ÐµÐ½Ð´Ó ÑÑÑÓÑлÓп биÑÒ¯Ñе иде. Ðнде бөек ÑагÑйÑебезне бездÓн аеÑган XX йөз Ð´Ó «Ñзган гаÑÑÑ» бÑлÑп ÑаÑиÑ
ка кеÑеп калдÑ. Óмма ÐабдÑлла ТÑкайнÑÒ£ ÑÓÑ
еÑе Ò»Óм Ñл ÑÑдÑÑган үлемÑез ÓÑÓÑлÓÑ Ò»ÓÑвакÑÑ Ñ
алÑк күңелендÓ, «Ð±ÐµÐ·Ð½ÐµÒ£ гаÑÑÑда» калалаÑ. ÐÑ – ÑагÑйÑÑнең ÑÑÑ
и үлемÑезлеге дигÓн Ñүз.</p><p>Сөекле ÑагÑйÑебезнең иÑемен ÑÐµÐ»Ð³Ó Ð°Ð»Ñга, үзеннÓн-үзе анÑÒ£ «ÐÑÐµÐ¼Ð´Ó ÐºÐ°Ð»Ð³Ð°Ð½Ð½Ð°Ñ» дигÓн ÑзмалаÑÑнда бÓÑн иÑелгÓннÓÑ Ñ
ÓÑеÑÐ³Ó ÐºÐ¸Ð»Ó. ШÑлаÑга Ð¼ÐµÐ½Ó Ð±Ñ Ð¼ÓгÑлүм ÑÐ»Ð»Ð°Ñ Ó©ÑÑÓлÓ:</p><p>ÐÐ·Ð¼Ñ ÐºÐ°ÐºÐºÐ°Ð½Ð½Ñ Ð²Ó ÑÑÐºÐºÐ°Ð½Ð½Ñ ÐºÒ¯ÑÓÑдем мин ÑÑим?!<br /> <!--rn-->ÐзÑак Ò¯ÑÑеÑде ÑÑйпап Ñик маңлаемнан миллÓÑем.</p><p>Óйе, 1886 елдан алÑп 1895 елга кадÓÑ, ÑгÑни Òаекка килгÓнÑе, кеÑÐºÐµÐ½Ó ÐабдÑлла бик күплÓÑ Ð¾Ð·Ñн Ð³Ð¾Ð¼ÐµÑ ÐºÐ¸ÑеÑеп ÑÓ ÐºÒ¯ÑмÓгÓннÓÑне баÑÑннан Ò¯ÑкÓÑÓ. 1886 елнÑÒ£ 29 авгÑÑÑÑнда (Ñңа ÑÑÐ¸Ð»Ñ Ð±ÐµÐ»Óн 10 ÑенÑÑбÑÑдÓ) ÓÑиÑе ÐÓ©Ñ
ÓммÓÑгаÑÐ¸Ñ Ò¯Ð»ÐµÐ¿ киÑÓ. ÐÑ Ð²Ð°ÐºÑÑÑа ÐабдÑллага (ÑÑÐ»Ñ Ð¸Ñеме ÐабдÑллаÒан) дүÑÑ Ð°Ð¹ ÑÑÑм бÑла. ÓниÑе, Óле иÑе үлгÓÑ ÑÓ, Ð±ÐµÑ ÐµÐ»Ð³Ð° ÑкÑн ÐÑÑлавÑÑ Ð°Ð²ÑлÑнда ÑÑи, ÑÑннан Ñоң гÑна, ÑлÑн алÑп, Ó¨ÑÐ¸Ð»ÐµÐ³Ó –
144ÓÑиÑе ÐиннÓÑÑлла йоÑÑÑна кайÑа. 1888 елнÑÒ£ 22 декабÑÐµÐ½Ð´Ó (3 гÑйнваÑ) ÓниÑе ÐÓÐ¼Ð´Ò¯Ð´Ó Ð¡Ð°Ñна ÐÒ¯ÑинкÓÑе мÑллаÑÑна киÑÒ¯Ð³Ó ÑÑга. ÐÐ°Ð»Ð°Ð¹Ð½Ñ Ð²Ð°ÐºÑÑлÑÑа ÐÑÑлавÑÑ Ð°Ð²ÑлÑнÑÒ£ ШÓÑиÑÓ Ð¸Ñемле Ð±ÐµÑ ÑÑÐ»Ñ ÐºÐ°ÑÑÑкка калдÑÑа. 1889 елнÑÒ£ ÑзÑнда ÐабдÑÐ»Ð»Ð°Ð½Ñ Ð´Ð° ÓниÑе үз ÑнÑна алдÑÑа. ÐÓкин озак Ñа Ò¯Ñми, ÐабдÑлла ÓниÑез Ð´Ó ÐºÐ°Ð»Ð° – 1890 елнÑÒ£ 18 (30) гÑйнваÑÑнда егеÑме Ð±Ð¸Ñ ÑÑÐµÐ½Ð´Ó ÓниÑе Ð´Ó Ò¯Ð»ÐµÐ¿ киÑÓ. ШÑл Ñк елнÑÒ£ ÑевÑÐ°Ð»Ñ (маÑÑ Ð±ÑлÑÑ Ð´Ð° мөмкин) аенда малай ÑагÑн Ó¨ÑÐ¸Ð»ÐµÐ³Ó ÐºÐ°Ð¹ÑаÑÑла. Ðилгеле бÑлганÑа, 1891 елда Ðдел бÑенда бик каÑÑ ÐºÐ¾ÑÑлÑк бÑла, Ñ
алÑк Ð°Ñ ÐºÐ°Ð»Ð°. ÐÑлÑк 1892 елда да дÓвам иÑÓ. ÐабаÑÑнÑÒ£ Ó©ÐµÐ½Ð´Ó Ð±Ð¾Ð»Ð°Ð¹ да алÑÑ Ð±Ð°Ð»Ð° бÑла. ÐеÑÐºÐµÐ½Ó Ð³ÐµÐ½Ó Ð°Ð²ÑлнÑÒ£ ÑÓкÑйÑÑ Ð¼ÑллаÑÑ Ó©Ñен гаилÓÐ´Ó ÑагÑн Ð±ÐµÑ Ñамак аÑÑÑ, күÑÓÑең, авÑÑ Ñоела. ÒиÑмÓÑÓ, бала ÑÓÑÓк Ò»Óм баÑка авÑÑÑÐ»Ð°Ñ Ð±ÐµÐ»Óн ÒÓÑалана. ÐабдÑÐ»Ð»Ð°Ð½Ñ Ðазанга ÒибÓÑÓлÓÑ. ÐÐ½Ñ Ð°ÑÑамага Яңа ÐиÑÑÓ Ò»Ó©Ð½ÓÑÑелÓÑе гаилÓÑе ала, ÐÓ©Ñ
ÓммÓÑвÓли белÓн ÐÐ°Ð·Ð¸Ð·Ó Ð¼Ð°Ð»Ð°Ð¹Ð½Ñ Ð±Ð¸Ðº кадеÑлÓп ÑÓÑбиÑлилÓÑ. ÐÓкин авÑÑÑп киÑүлÓÑе ÑÓбÓпле, Ð±Ð°Ð»Ð°Ð½Ñ Ð¸ÐºÐµ елдан Ñоң ÑагÑн Ó¨ÑÐ¸Ð»ÐµÐ³Ó Ð¾Ð·Ð°ÑалаÑ. ÐиһаÑÑÑ, 1892 елнÑÒ£ иÑÐ½ÐµÐ½Ð´Ó Ð¼Ð°Ð»Ð°Ð¹ ÐÑÑлай авÑлÑна – СÓгÑди абзÑй белÓн ÐÓ©Ò»ÑÓ Ð°Ð¿Ð° гаилÓÑÐµÐ½Ó ÐºÐ¸Ð»ÐµÐ¿ кеÑÓ. 1894-1895 ÐµÐ»Ð»Ð°Ñ Ð°ÑаÑÑÐ½Ð´Ð°Ð³Ñ ÐºÑÑÑа иÑÓ Ð¸Ð½Ð´Ðµ Ð°Ð½Ñ Òаекка алÑп киÑÓлÓÑ. Ул анда Ñнике ел ÑÑи. ШÑнда ÐµÐ³ÐµÑ Ð±ÑлÑп ÒиÑеÑÓ, ÑагÑйÑÑ Ð±ÑлаÑак ÑанÑла.</p><p>ÐабдÑлланÑÒ£ иң беÑенÑе мөгаллимÓÑе – ÐÑÑлай авÑÐ»Ñ Ð¾ÑÑабикÓÑе ÐаһÑÑÐ¹Ð±Ð¸ÐºÓ Ð°Ð±ÑÑÑай. ÓлиÑÐ±Ð°Ð½Ñ Ñл аңаÑдан өйÑÓнÓ. Ðннан Ñоң Ð°Ð½Ñ ÐÑÑÐ»Ð°Ð¹Ð´Ð°Ð³Ñ Ñ
аÑÑйб Ò»Óм мөгаллим ФÓÑÑ
еÑаÑ
ман Ñ
ÓзÑÓÑ ÐаÑаÑлла ÑкÑÑа. Ул ÐабдÑллага аÑна Ñаен Ð±Ð¸Ñ Ñиен акÑа биÑеп баÑа. Ó¨ÑенÑе мөгаллиме – ÒаекÑÐ°Ð³Ñ ÐоÑÑйгÑлла Ñ
ÓзÑÓÑ Ð¢Ó©Ñ
ÑÓÑÑлла. Ул да, ÐабдÑÐ»Ð»Ð°Ð½Ñ Ò¯Ð· канаÑÑ Ð°ÑÑÑна алÑп, Ò»ÓÑвакÑÑ ÒÑÐ»Ñ Ð¼Ó©Ð½ÓÑÓбÓÑен ÑиздеÑеп ÑоÑа. ÐонÑÒ£ ÑÓбÓбе баÑ: ÐабдÑлланÑÒ£ ÓÑиÑе ÐÓ©Ñ
ÓммÓÑгаÑÐ¸Ñ Ð±ÐµÐ»Óн ФÓÑÑ
еÑаÑ
ман да, ÐоÑÑйгÑлла да ÐÑÑÐºÐ°Ñ Ð¼ÓдÑÓÑÓÑÐµÐ½Ð´Ó Ð±ÐµÑÐ³Ó ÑкÑганнаÑ, дÑÑ Ð±ÑлганнаÑ. ШÑңа күÑÓ Ð¸ÑÑÓ Ð²Ð°ÑÐ°Ñ Ð±Ñлган дÑÑлаÑÑнÑÒ£ балаÑÑна Ð°Ð»Ð°Ñ ÓÐ½Ó ÑÑлай ÒÑлÑлÑк күÑÑÓÑеÑÐ³Ó ÑÑÑÑÑканнаÑ. Ð.ТÑкай 1907 елда аÑкÑнÑп «Ð´ÓÑÑле», «Ð¼Ð¾Ò£Ð»Ñ», «Ð½ÑÑлѻ Ðазанга кайÑа.</p><p>Ðилгеле бÑлганÑа, Ð.ТÑкай 1909 елда, үзе ÓйÑкÓнÑÓ, «Ð±ÐµÑниÑÓ Ð½ÓÑиÑлÓÑнең ÑзÑп биÑеÑÐ³Ó Ò¯ÑенүлÓÑе» ÑÓбÓпле, ÑÓÑÒемÓи Ñ
Óлен «ÐÑÐµÐ¼Ð´Ó ÐºÐ°Ð»Ð³Ð°Ð½Ð½Ð°Ñ» дигÓн иÑÑÓлеклÓÑÐµÐ½Ð´Ó Ð±ÓÑн иÑÓ. ÐÓкин Ð±Ñ ÓÑÓÑ ÑагÑйÑÑнең Òаекка килүен ÑÑÑÓÑлÓÒ¯ белÓн Ð³ÐµÐ½Ó ÑÓмамлана. ÐимÓк, 1895 елдан алÑп 1913 елга кадÓÑ Ð±Ñлган Ñнике ел вакÑÑÑа киÑеÑгÓннÓÑе кеÑмÓгÓн. Ð.ТÑкай «ÐÑÐµÐ¼Ð´Ó ÐºÐ°Ð»Ð³Ð°Ð½Ð½Ð°Ñ»Ð½ÑÒ£ дÓвамÑн да ÑзаÑга ÑÐ¸ÐµÑ Ð±Ñлган. Óлеге иÑÑÓлеклÓÑÐ³Ó Ñзган кеÑÐµÑ ÑÒ¯Ð·ÐµÐ½Ð´Ó (мөкаддимÓдÓ) Ñл болай ди: «Ð£ÑалÑÑкига килеп ÒиÑкÓÐ½ÐµÐ¼Ó ÐºÐ°Ð´ÓÑ ÐºÐ¸ÑеÑдекем Ñ
ÓллÓÑ Ð¸Ð»Ó Ð°Ð½Ð½Ð°Ð½ Ñоң Ñ
ÓÐ·ÐµÑ ÑÑÑÑ ÑÓÑÑÑлаÑÐ½Ñ (ÑллаÑнÑ) ÑзÑп ÑÑÑÑган вакÑÑÑма кадÓÑÐ³Ó Ð±Ð°ÑÑма килгÓннÓÑне икеÑен ике ÑиÑÐ°Ð»Ó (киÑап) иÑеп ÑÑгаÑÑÑга мÓгÑкÑÐ»Ñ ÐºÒ¯Ñенде». ÐÒ¯ÑÓÑең, ÑагÑйÑÑ Ð²ÓгÑÐ´Ó Ð¸ÑелгÓн икенÑе «ÑиÑалӻне Ñза алмаган. ÐÓкин ÑоÑмÑÑÑнÑÒ£ Ð±Ñ ÑоÑÑ ÑÑÑÑнда беÑни Ð´Ó Ñзмаган дип ÑÓ ÓйÑеп бÑлмÑй. СÓÑÑ
ÓÑнамÓлÓÑе, ÑÓ©Ñле иÑÑÓлеклÓÑе, Ñ
аÑлаÑÑна нигезлÓнеп, анÑÒ£ Óлеге еллаÑÐ´Ð°Ð³Ñ ÐºÒ¯ÑгÓн-киÑеÑгÓннÓÑен Ð´Ó ÑакÑÑй аÑÑк иÑеп күзаллаÑга мөмкин.</p><p>Òаекка ÐабдÑÐ»Ð»Ð°Ð½Ñ ÓÑиÑенең ÑеңлеÑе ÐÐ°Ð·Ð¸Ð·Ó Ð°Ð¿Ð°ÑÑ Ð±ÐµÐ»Óн анÑÒ£ иÑе ÐалиÓÑÐ³Ð°Ñ ÒизнÓÑе ÑзлÓÑеп алдÑÑалаÑ. ÐеÑниÑÓ ÐµÐ»Ð´Ð°Ð½, ÒизнÓÑе үлгÓÑ, ÑндүÑÑ ÑÑÑлек малай ÑоÑÑÑга «ÐоÑÑйгÑÑ» мÓдÑÓÑÓÑÐµÐ½Ó ÐºÒ¯ÑÓ, ÑгÑни үз көнен ÑÑлÑÑÑнÑа үзе күÑÓ Ð±Ð°ÑлÑй.</p><p>ТоÑмÑÑнÑÒ£ Ð±Ñ Ð²Ð°ÐºÑÑÑнда аңа ÐоÑÑйгÑлла Ñ
ÓзÑÓÑ Ð¼Ð°Ñди Ò»Óм ÑÑÑ
и ÑÑдÓм иÑÒ¯Ñе бÑлÑп ÓвеÑелÓ. Үзенең ÑÑÑлек дÑÑÑÑнÑÒ£ малаен Ñл бик ÑкÑн иÑÓ, йоÑÑÑна иÑлÓÑÑеÑеÑгÓ, аÑаÑ-ÑÑÒ¯ ÑклаÑÑн, кием-Ñал
144ÑмÑн кайгÑÑÑÑÑга ÑÑÑÑÑа. ÐоÑÑйгÑлла Ñ
ÓзÑÓÑнең ÑÐ»Ñ Ðамил ÑзганÑа, «ÓÑкÓй Ñл вакÑÑÑа УÑалÑÑкида имам Ð²Ó Ð°Ñ
Ñнд бÑлÑп ÑоÑганга күÑÓ, кÑлÑÐ½Ð´Ð°Ð³Ñ ÑÑÑÑа ÑзÑла ÑоÑган бөÑен Ñ
езмÓÑлÓÑне диÑÑлек ÐабдÑллага кÑÑÑп, ÑÑл Ñ
езмÓÑлÓÑе Ó©Ñен аңаÑга мÓдÑÓÑÓÐ´Ó Ð±ÐµÑ Ð´Ó Ð¸Ñ
ÑÑÑÒ ÐºÒ¯ÑмÓÑлек дÓÑÓÒÓÐ´Ó Ð°ÐºÑÐ°Ð»Ð°Ñ Ð±Ð¸ÑÓ Ð¸Ð´Ðµ».</p><p>ÐабдÑллага ÑигÑÑÑ Ð¸ÒÐ°Ñ Ð¸ÑÒ¯ ÑеÑлÓÑен беÑенÑе бÑлÑп өйÑÓÑÒ¯Ñе Ð´Ó – ÐоÑÑйгÑлла Ñ
ÓзÑÓÑ. ÐÑ ÑÓ©Ñле Ñклап галим кеÑе боÑÑÐ½Ð³Ñ ÐөнÑÑгÑÑ ÑÓлÑÓÑÓÑе Ò»Óм ÑигÑÑиÑÑе, аÑÑÑÐ¾Ð½Ð¾Ð¼Ð¸Ñ Ð±ÑенÑа да ÑиÑÓн мÓгÑлүмаÑÐ»Ñ ÐºÐµÑе бÑла. ÐÐ»Ð°Ñ ÐµÑ ÐºÑна Ð±Ñ Ó©Ð»ÐºÓлÓÑ Ð±ÑенÑа озак-озак ÑөйлÓÑеп ÑÑÑÑалаÑ. Ð£Ð»Ñ Ðамил иÑÐµÐ¼ÐµÐ½Ó ÑаÑÑп алган ÑипогÑаÑиÑÐ´Ó Ð´Ó ÐабдÑлла Ñөп Ñ
езмÓÑлÓÑне баÑкаÑа. Ð.ÐоÑÑйгÑй болай Ñза: «Ðин ÑÑл ÐµÐ»Ð½Ñ (1905 ел) 27 ноÑбÑÑдÓн баÑлап «Ð¤Ð¸ÐºÐµÑ» иÑемле газеÑа ÑÑгаÑа баÑлагаÑ, Ð°Ð½Ñ ÑÑл газеÑага моÑаÑ
Ñ
иÑ
(коÑÑекÑоÑ) иÑеп кÑйдÑм. ÐабдÑлла ÓÑÓнденең Ñ
езмÓÑе миңа бик ÑгÑÐ¼Ð»Ñ Ò»Óм үзе Ð´Ó ÑÓүкÑлÑÐ³Ð°Ð´Ó (гадÓÑÑÓн ÑÑÑ.) иÒÑиһаÑÐ»Ñ (ÑÑÑÑÑ) бÑлганга күÑÓ, мин анÑÒ£ жалÑниÑÑен Ò»ÓÑ Ð°Ð¹ Ñаен аÑÑÑÑÑа баÑа идем. «Ð¤Ð¸ÐºÐµÑ» газеÑаÑÑнÑÒ£ иң ÓүвÓлге номеÑÑнда анÑÒ£ «Ðик йоклÑйÑÑÒ£, мÑжик?» иÑемле ÑигÑÑе баÑÑлÑп ÑÑкÑÑ. 1906 ел баÑÑнда мин «ÓлгаÑÑел-ÒÓдиѻ («ÓлгаÑÑел-ÒÓдиѻ – «Ð¯Ò£Ð° гаÑÑÑ») жÑÑналÑн ÑÑгаÑа баÑладÑм.</p><p>ÐнÑÒ£ да иң ÓүвÓлге номеÑÑнда ÐабдÑлла ТÑкаевнÑÒ£ «Ðлла гÑйÑкÑна» иÑемле ÑигÑÑе баÑÑлдÑ. ÐÓÐ·ÐºÒ¯Ñ (ÑÑÑÑ, ÓйÑелгÓн) ел аÑ
ÑÑÑнда «Ð£ÐºÐ»Ð°Ñ» нам (иÑемле) Ò»Ó©ÒÒ¯ (ÑаÑиÑик) жÑÑнал ÑÑгаÑа баÑладÑк. ÐңаÑга да ÐабдÑлла ТÑкаев күп ÑигÑÑÑлÓÑ ÑÑгаÑÑп баÑÑÑÑдÑ. ШÑлай иÑÓ-иÑÓ Ð°ÐºÑÑнлап ÐабдÑлла ТÑкаев минем маÑбÑгамда (нÓÑÑиÑÑÑмда), иң ÓүвÓл набоÑÑик бÑлÑп кеÑгÓн дÓÑÓÒÓÑеннÓн... ÑоңÑа бик Ñизлек илÓ... газеÑа-жÑÑналлаÑнÑÒ£ иң мокÑÐ°Ð´Ð¸Ñ (көÑле, ÑÓлÓÑле) ÑагÑйÑÑ Ð²Ó Ð¼Ó©Ñ
ÓÑÑиÑе дÓÑÓÒÓлÓÑÐµÐ½Ó Ð¸ÑеÑеп, бөÑен ÑÑне үз кÑлÑна алÑÑга ÑкÑнлаÑÑÑ».</p><p>ÐÓкин 1907 елнÑÒ£ ÑевÑÐ°Ð»ÐµÐ½Ð´Ó Óлеге ÑипогÑаÑÐ¸Ñ Ð¿Ð°ÑÑа Ñ
акимиÑÑлÓÑе ÑаÑаÑÑннан ÑбÑла. Ð.ÐоÑÑйгÑй ÑзÓÑлеклÓнÓ. ТипогÑаÑÐ¸Ñ Ð±Ð°Ñка беÑÓÒ¯Ð³Ó ÑаÑÑла, Óмма баÑÑÐ±ÐµÑ ÑÑен озак дÓвам иÑÑеÑÓ Ð°Ð»Ð¼Ñй.</p><p>ШагÑйÑÑ, ÑзÑÑÑ Ð±ÑлÑп Ò¯ÑÒ¯ Ó©Ñен, ÑаланÑÑÒ£ бÑÐ»Ñ Ó©ÑÑенÓ, Ñзган ÓйбеÑлÓÑеңне баÑÑÑÑÑ Ð¼Ó©Ð¼ÐºÐ¸Ð½Ð»ÐµÐ³Ðµ Ð´Ó ÐºÐ¸ÑÓк. ÐÒ¯ÑгÓнебезÑÓ, ТөÑ
ÑÓÑÑÐ»Ð»Ð¸Ð½Ð½Ð°Ñ Ð³Ð°Ð¸Ð»ÓÑе (аÑалÑ-ÑÐ»Ð»Ñ ÐоÑÑйгÑлла белÓн Ðамил) ÐабдÑллага үзлÓÑенең газеÑа-жÑÑналлаÑÑнда ÓÐ½Ó Ð½Ð¸Ð½Ð´Ð¸ ÑÒ£Ð°Ð¹Ð»Ñ ÑаÑÑÐ»Ð°Ñ ÑÑдÑÑалаÑ.</p><p>Òаек Ñл вакÑÑÑÐ°Ð³Ñ ÐºÐ°Ð·Ð°ÐºÑ ÑÐ³Ñ ÑÓÒ»ÓÑлÓÑе аÑаÑÑнда иң зÑÑÑÑÑ Ð¸ÑÓплÓнÓ, анда ÑÑÑз алÑÑ Ð¼ÐµÒ£ кеÑе ÑÑи (ÑагÑÑÑÑÑÑ Ó©Ñен: Ðлма-ÐÑада – 9 мең). ШÑлаÑнÑÒ£ дүÑÑ Ð¼ÐµÒ£Ð³Ó ÑкÑÐ½Ñ ÑаÑÐ°Ñ Ð±ÑÐ
144»Ð°. ТиÑÓ-ÑкÑа ÑÑÓÒ¯ÑелÓÑнең күпÑелеген казакÑÐ»Ð°Ñ ÑÓÑкил иÑÓ. ÐабдÑлла кайвакÑÑÑа ÐºÐ°Ð·Ð°ÐºÑ Ð´Ð°Ð»Ð°Ð»Ð°ÑÑна ÑÑгÑп кеÑÓ. ÐÓÑÓлÓн, Óле мÓдÑÓÑÓÐ´Ó ÑкÑган вакÑÑÑа ÒаекÑан ÑикÑÓн ÑакÑÑÐ¼Ð´Ð°Ð³Ñ ÐÓвана дигÓн ÒиÑÐ³Ó ÐºÑмÑз ÑÑеп дÓваланÑÑга баÑа, анда ÑÐ½Ð±Ð¸Ñ ÐºÓ©Ð½ ÑоÑа. ÐÑ ÒиÑлÓÑÐ´Ó ÐºÒ¯Ð»Ð»ÓÑ ÐºÒ¯Ð¿ икÓн, ÐабдÑлла балÑк ÑоÑа, балÑклаÑÑн ÐºÐ°Ð·Ð°ÐºÑ Ð±Ð°Ð»Ð°Ð»Ð°ÑÑна ÑаÑаÑа. Ул вакÑÑÑа казакÑлаÑнÑÒ£ Ð¸Ñ Ð±Ð°Ð»Ð°Ð»Ð°ÑÑ Ð°Ð»ÑÑ-Òиде ÑÑÑкÓÑÓ Ð±Ó©ÑенлÓй ÑÐ»Ð°Ð½Ð³Ð°Ñ Ð¹Ó©ÑгÓннÓÑ. ÐабдÑлла Ð±ÐµÑ ÐºÐ°Ð·Ð°ÐºÑ Ñ
аÑÑнÑна ÑөлгеÑе белÓн ÑаÑÑÑмалÑн биÑеп калдÑÑа. Үзе болай ди:</p><p>– ÐÑÑÑна күлмÓк, кеÑкенÓÑÐµÐ½Ó ÑÑÑан Ñегеп киеÑÑ.</p><p>ÓÐ½Ó ÑÑлай ÒиÑле Ñ
алÑк белÓн аÑалаÑа, ÑÑÐ³Ð°Ð½Ð´Ð°Ñ ÐºÐ°Ð·Ð°ÐºÑлаÑнÑÒ£ ÒÑÑлаÑÑн ÑÑңлÑй, алаÑÐ½Ñ ÑзÑп ала. ҮлÓннÓÑне неÑкÓлÓп өйÑÓнү ÑÑдÓÐ¼ÐµÐ½Ð´Ó ÑÓ©ÑкилÓÑнең боÑÑÐ½Ð³Ñ ÑоÑлаÑÐ´Ð°Ð³Ñ ÒÑÑ ÑÓнгаÑен күзаллаÑга омÑÑла. «Ð¥Ð°Ð»Ñк ÓдÓбиÑÑÑ» иÑемле Ñ
езмÓÑÐµÐ½Ð´Ó Ð´Ó Ñл кÑÑгÑз (казакÑлаÑÐ½Ñ Ñл вакÑÑÑа ÑÑлай дип аÑаганнаÑ) ÒÑÑлаÑÑ ÑÑÑÑнда ÑÑаÑÑп иÑÐºÓ Ð°Ð»Ð°.</p><p>Ðазанга кайÑкаÑ, Ð.ТÑкай ÓдÓбиÑÑ Ð¼Ð¾Ñ
иÑÐµÐ½Ó ÑÑма. Ð.Ðамал белÓн беÑÐ³Ó «Ð¯Ñен», «Ð¯Ð»Ñ-йолѻ жÑÑналлаÑÑн оеÑÑÑÑа, Ф.ÓмиÑÑ
ан нÓÑиÑÐ»ÐµÐ³ÐµÐ½Ð´Ó ÑÑга ÑоÑган «ÓлÑиÑлаÑ
» газеÑаÑÑнда ÐµÑ ÑзÑÑа. ÐаÑка вакÑÑÐ»Ñ Ð¼Ð°ÑбÑÐ³Ð°Ñ Ð¾ÑганнаÑÑ Ð±ÐµÐ»Óн Ð´Ó ÑкÑн ÑлемÑÓÐ´Ó ÑоÑа. Ðазанда анÑÒ£ иÒаÑÑ ÑагÑн да Ò¯ÑÑемле, нÓÑиÒÓле бÑла, ÑÓнгаÑÑÑÓ ÑгаÑÑ Ð´ÓÑÓÒÓÐ´Ó ÑзÑлган күпÑелек ÓÑÓÑлÓÑе ÑÑÑÑнда ÑÑа. Ул вакÑÑÑа Ðазанда ÑÑÓп иÒÐ°Ñ Ð¸ÑÒ¯Ñе ÓдÓбиÑÑ ÓһеллÓÑе белÓн бик Ñиз аÑалаÑÑп, дÑÑлаÑÑп киÑүе Ð´Ó Ð°Ð½ÑÒ£ калÓменең Ò¯ÑкенлÓÐ½Ò¯ÐµÐ½Ó Ð¹Ð¾Ð³ÑнÑÑ ÑÑÑй.</p><p>Ðез Ð.ТÑкай ÓÑÓÑлÓÑÐµÐ½Ð´Ó Ñ
алÑк Ó©Ñен киÑÓкле мÓүзÑглаÑнÑÒ£ күÑÓÑелүенÓ, алаÑнÑÒ£ кÑÑ ÑикеÑлÓÑгÓ, аңа кадÓÑ Ð¾ÑÑамаган ÑÑÑÓÑлÓÒ¯ ÑаÑалаÑÑна бай бÑлÑÑна игÑÑÐ¸Ð±Ð°Ñ Ð¸ÑÓбез. Ðилгеле бÑлганÑа, калÓм Óһеленең иÒÐ°Ñ Ó©Ñлүбе анÑÒ£ үз ÑÓÑ
еÑе белÓн ÑÑгÑз бÓйлÓнгÓн. ÓйдÓгез, Ðазанга кайÑкан ÑагÑйÑÑнең замандаÑлаÑÑ ÐºÒ¯Ò£ÐµÐ»ÐµÐ½Ð´Ó Ð±ÐµÑенÑе оÑÑаÑÑдан нинди ÑÓÑÑÐ¸Ñ ÐºÐ°Ð»Ð´ÑÑÑÑна игÑÑÐ¸Ð±Ð°Ñ Ð¸Ñик Óле.</p><p>Ð.Ðамал: «ÐөннÓÑнең беÑÐµÐ½Ð´Ó ÐºÐµÑÐºÐµÐ½Ó Ð³ÐµÐ½Ó Ð³ÓүдÓле, Ó©ÑÑÐµÐ½Ó «Ð°Ð±ÑйÑÑнÑÒ£ биÑмÓÑен кигÓн Ñикелле» кием кигÓн, Ó©Ñек ÐºÐµÐ½Ó Ð±ÐµÑ Ð¼Ð°Ð»Ð°Ð¹ ÑедакÑиÑÐ³Ó ÐºÐµÑде Ð´Ó («ÐолдÑз» газеÑаÑÑ ÑедакÑиÑÑе), Ó©ÑÑÓл Ó©ÑÑендÓге газеÑлаÑÐ½Ñ Ð°ÐºÑаÑа баÑладÑ. ÐеÑаз ÑкÑгаÑ:</p><p>– Ðезнең газеÑа-жÑÑÐ½Ð°Ð»Ð»Ð°Ñ ÑÐµÐ·Ð³Ó ÐºÐ¸Ð»Ó ÑоÑгандÑÑ Ð±Ð¸Ñ? – диде.</p><p>– Сезнең нинди газеÑа?</p><p>– «Ð¤Ð¸ÐºÐµÑ», «ÓлгаÑÑел-ÒÓдиѻ, «Ð£ÐºÐ»Ð°Ñ».</p><p>– Сез УÑалÑÑкиданмÑни?</p><p>– Óйе.</p><p>–
144 Ðлай бÑлгаÑ... ÐабдÑлла ТÑÐºÐ°Ð¹Ð½Ñ Ð´Ð° бик ÑÑ
ÑÑ Ð±ÐµÐ»Ó ÑоÑганÑÑздÑÑ?</p><p>Ðалай ÐµÐ»Ð¼Ð°Ð¹Ð´Ñ Ð´Ð°:</p><p>– Ул ÐпÑÑ Ð¼Ð¸Ð½ бÑлам,— дип ÓйÑмÓÑенме?!»</p><p>С.Ð Óмиев: «ÐÐ¾Ð¼ÐµÑ Ð¸Ñегемне аÑÑп:</p><p>– СÓгÑйÑÑ ÓÑÓнде Ð Óмиев ÑÑÑÑнда ÑоÑамÑ? – дип, Ð±ÐµÑ Ð¼Ð°Ð»Ð°Ð¹ килеп кеÑде.</p><p>ÐаÑадÑм: ÑланбаÑ, каÑа күзлекÑÓн, Ó©ÑÑÐµÐ½Ó ÐºÐ°Ð·Ð°ÐºÐ¸Ð¼Ñ, ÒөббÓме, иÑке Ð³ÐµÐ½Ó Ð±ÐµÑнÓÑÑÓ ÐºÐ¸Ð³Óн Ð±ÐµÑ Ð¼Ð°Ð»Ð°Ð¹, минем «Ð¸Ðµ» дигÓн Ñүземне Ð´Ó ÐºÓ©ÑмиÑÓ, каÑÑÑмда, Ó©ÑÑÓл кÑÑÑенда, бÑÑ ÑоÑган ÑÑÑндÑкка килеп ÑÓ ÑÑÑÑдх</p><p>ÐинÓÑ ÐºÐµÐ½Ó Ò¯Ð·ÐµÐ½Ó Ñаба ÓйлÓндем дÓ:</p><p>– Соң Ñез кем бÑлаÑÑз? – дидем.</p><p>– ÐабдÑлла ТÑкаев бÑлам, – диде.</p><p>– Соң, кеÑгÓÑ ÑÓ ÑÑлай дип ÓйÑÑÓгез ни бÑла! Ðин Ñезне икенÑе ÑÓ©ÑлеÑÓк каÑÑÑ Ð°Ð»Ð³Ð°Ð½ бÑлÑÑ Ð¸Ð´ÐµÐ¼. Óй ТÑкаев, ТÑкаев! – дип, ÑоÑÑп, үзе беÑÐ»Ó Ñңадан күÑеÑÑем.</p><p>ÐнÑÒ£ ÑÓ©Ñе коңгÑÑ (коңгÑÑÑ (Ñүз ÑÓÑ ÑÓ©Ñе ÑÑÑÑнда баÑа)) иде. ÐÓдÓне (гÓүдÓÑе.) зÓгÑÐ¹Ñ ÐºÐµÐ½Ó Ð±ÑлÑа да, ÓгÑзалаÑÑ Ð±ÐµÑ-беÑÑе Ð¸Ð»Ó Ð±Ð¸Ðº мөнаÑип (ÑÑаÑа), Ð±ÐµÑ ÐºÒ¯Ð·ÐµÐ½Ó Ð°Ðº ÑÓ©ÑкÓн бÑлÑа да ÑмÑÑез Ñүгел, бÓлки ÑÑÑаÑа маÑÑÑ, биек маңгайлÑ; боÑÑÐ½Ñ ÐºÐ¸Ð»ÐµÑле Ð²Ó Ò»ÓÑдаим ÑÑÐ»Ñ Ð±ÑлÑп аÑÑлÑп ÑоÑган зÑÑ ÐºÒ¯Ð·Ð»Ðµ иде. Ðазанга килгÓн ÑаклаÑÑнда егеÑме беÑ-егеÑме ике, ваÑÐ°Ñ ÐµÐ»Ñнда егеÑме Òиде ÑÑÑлек бÑлÑа да, һаман ÑндүÑÑ-ÑÐ½Ð±Ð¸Ñ ÑÑÑлек бала кебек ÐºÐµÐ½Ó ÐºÒ¯ÑÐµÐ½Ó Ð¸Ð´Ðµ.</p><p>ÐÓÑÑ
үм ÓйлÓнÓÐ±ÐµÐ·Ð´Ó Ð±Ñлган Ò»ÓÐ¼Ð¼Ó ÑÓзаһаÑÓÑ (күÑенеÑ) Ñ
ÓÑÓкÓÑлÓÑдÓн бик мөÑÓÓÑÐ¸Ñ Ð±Ñлла (ÑÓÑÑиÑлÓнÓ). ЯÑаÑмаган кеÑелÓÑÐµÐ½Ó ÐºÐ°ÑÑ Ð±ÓÑелүдÓн, Ñ
ÓÑеÑлÓÑен калдÑÑÑдан Ð±ÐµÑ Ð´Ó ÑаÑÑÑнмÑй иде. ТаÑаÑдаÑлаÑÑн Ò»ÓÐ¼Ð¼Ó Ð³Ð°ÐµÐ¿Ð»ÓÑдÓн аÑÑндÑÑÑÑга ÑÑÑÑÑа».</p><p>ФаÑиÑ
ÓмиÑÑ
ан: «ÓүвÓле күÑеÑÒ¯ Ð¼Ð¸Ð½Ð´Ó Ð¢Ñкаев Ñ
акÑнда Ð±ÐµÑ Ð±Ð¸Ð»Ð³ÐµÐ»Ðµ ÑÐ¾Ð¹Ð³Ñ ÐºÐ°Ð»Ð´ÑÑа алмадÑ. ТÑÐºÐ°Ð¹Ð½Ñ Ð¼Ð¸Ð½ үзем белгÓн ÑаÑÐ°Ñ ÑÑÑлÓÑе ÑиплаÑÑннан беÑÑÐµÐ½Ó Ð´Ó Ð½Ð¸ÑбÓÑ Ð±Ð¸ÑÓ Ð°Ð»Ð¼Ð°Ð´Ñм. ÐнÑÒ£ ÓÐ»Ð»Ó Ð½ÓÑÑÓÑе минем күзлÓÑдÓн, аңлаÑÑан (аңлаÑдан) Ó©ÑÑүле калган (ÑиÑÑÓ ÐºÐ°Ð»Ð³Ð°Ð½, аңлаÑÑлÑп беÑмÓгÓн) Ñикелле бÑлдÑ. Ул... дөÑÐµÑ Ñүзле, гакÑл Ð²Ó Ð¼Ð°Ð½ÑÑйкÑан (логика) бигÑÓк, Ñ
иÑÐºÓ Ð±Ð¸Ð½Ð° иÑÓ (нигезлÓнÓ) ÑоÑган, ÑоÑмÑÑÑнда ÑадÓлекне Ò»ÓÑнÓÑÑÓдÓн алда күÑÓ ÑоÑган кеÑе иде». Ф.ÓмиÑÑ
ан ÑагÑн болай дип Ó©ÑÑÓп кÑÑ: «Ð¢Ñкай – Ñ
Ð¸Ñ Ð±ÐµÐ»Óн Ð³ÐµÐ½Ó ÑоÑа ÑоÑган кеÑе. Ðез анÑÒ£ белÓн мÓÑ
ÑÓм (ÑеÑдÓÑ) дÑÑÐ»Ð°Ñ Ð±ÑлÑп киÑÑек».</p><p>Óйе, Ð.ТÑкай үз ÑоÑÑнÑÒ£ иң ÑаланÑлÑ, ÓдÓбиÑÑ Ò»Óм ÑÓнгаÑÑ Ð¼ÓйданÑнда үзе кебек Ð°Ñ ÑйнаÑкан Ð.Ðамал, Ф.ÓмиÑÑ
ан, С.Ð Óмиев, С.СүнÑÓлÓй, Ð.ÐаÑиев, Ð.ÐоÑÑйгÑй Ò».б. ÑÓÑ
еÑлÓÑ Ð±ÐµÐ»Óн аÑалаÑÑп ÑÑи, Ð°Ð»Ð°Ñ Ð±ÐµÐ»Óн ÑикеÑдÓÑ, ÑеÑдÓÑ, иÒаÑÑаÑ, Ñ
езмÓÑÑÓÑ Ð±Ñла. ÐлаÑнÑÒ£ бөек ÑагÑйÑÑ ÑÑÑÑнда Ò»ÓÑ ÑÐ·Ð³Ð°Ð½Ñ Ð±ÐµÐ·Ð³Ó Ð°Ð½ÑÒ£ ÑÓÑ
еÑен аңлаÑда аÑкÑÑ Ð±ÑлÑп Ñ
езмÓÑ Ð¸ÑÓ.</p><p>ÐÑ ÐºÑна Ñл иÑÑÓлеклÓÑÐ´Ó ÑагÑйÑÑнең Ð±ÐµÑ Ò¯Ðº вакÑÑÑа баÐ
144»Ð°Ð»Ð°Ñ кебек беÑкаÑлÑлÑгÑ, Ñамимилеге, инде ÑабÑйлÑкÑан күпÑÓн ÑÑккан бÑлÑа да, Ð¼Ð°Ð»Ð°Ð¹Ð»Ð°Ñ Ð±ÐµÐ»Óн мавÑгÑп кÑзна ÑйнавÑ, каÑÑÑелÑÐ³Ó ÑÑÑÑÑп ÓйлÓнеÑÐ³Ó ÑÑаÑÑÑ ÑÑÑÑнда бÓÑн иÑÓлÓÑ. Ðоңа гаÒÓплÓнеÑÐ³Ó ÑÑамÑй. ШагÑйÑÑ ÐºÒ¯Ò£ÐµÐ»Ðµ, ÑагÑйÑÑ Ð¹Ó©ÑÓге ÐµÑ ÐºÑна баÑÐºÐ°Ð»Ð°Ñ Ó©Ñен Ò¯Ð·ÐµÐ½Ó ÐºÒ¯ÑÓ ÑÐµÑ Ð±ÑлÑп кала. ШагÑйÑÑлÓÑнең Ð´Ó ÑагÑйÑе бÑлган Ð.ТÑкай бигÑÓк ÑÓ. ТÑÑÑ Ñүзлелеге, кемнең кем бÑлÑÑна каÑамаÑÑан Ñүзен киÑÑеÑеп ÓйÑүе, ÑÑÐ»Ð°Ñ ÑÑÑÑнда ÓÑÓÑлÓÑÐµÐ½Ð´Ó ÐºÑÑÑкмÑйÑа ÑзÑÑ – ÑÑлай Ñк Ð.ТÑкайнÑÒ£ аеÑÑÐ»Ð¼Ð°Ñ ÑÑйÑаÑÑ. ÐÒ¯ÑÓбез, ÑадÓлек, йомÑак күңеллелек, Ñ
ÓÑÑа беÑаз балаÑÑмаклÑк аңа ÒиÑди Ò»Óм Ò¯Ñкен Ñелле бÑлÑÑга, ÑгаÑÑ ÑÓнгаÑÑÐ»ÐµÐ»ÐµÐºÐºÓ Ð¸ÑеÑеÑÐ³Ó ÐºÐ¾Ð¼Ð°ÑаÑламаган. ЯгÑни ÑабигаÑÑ Ð±Ð°Ð»Ð°ÑÑ Ð±ÑлÑÑ Ð°Ò£Ð° үз ÑоÑÑ ÐºÐ°ÑÑÑлÑклаÑÑн ÑÐ¸Ð·Ð³ÐµÑ ÑоÑÑга Ò»Óм Ð°Ð»Ð°Ñ ÑÑÑÑнда иÑ
Ð»Ð°Ñ ÑзаÑга ÑÑдÓм иÑкÓн.</p><p>ÐамандаÑлаÑÑнÑÒ£ иÑÑÓлеклÓÑÐµÐ½Ð´Ó Ð.ТÑкайнÑÒ£ Ñ
аÑÑн-кÑзга мөнÓÑÓбÓÑе ÑÑÑÑнда да ÐµÑ ÑзалаÑ. ÐаÑÑÑлÑÐºÐ½Ñ ÐºÒ¯ÑÓ Ò»Óм неÑÐºÓ Ð¸Ñеп бÓÑли белүÑе, күңеле кеÑелÓÑÐ³Ó ÐºÐ°ÑаÑа ÒÑÐ»Ñ Ñ
иÑлÓÑ Ð±ÐµÐ»Óн ÑÑÐ»Ñ Ñаг
144ÑйÑÑ, ÓлбÓÑÑÓ, Ñ
аÑÑн-кÑз нÓÑиÑлеген Ð´Ó ÐºÒ¯ÑгÓн, анÑÒ£ ÑÑÑÑнда гүзÓл иÑеп Ñзган. ÐгеÑме ÑÑÑлек Ð. ТÑкай «ÐÑйÑÑк бÑ, йа!» ÑигÑÑÐµÐ½Ð´Ó Ð±Ð¾Ð»Ð°Ð¹ Ñза:</p><p>ÐÐµÑ Ð³Ð¸Ð´Ð°Ðµ Òан Ñидаем, гÑйÑкÑңа пÓÑванаем;<br /> <!--rn-->ÐÓл, гүзÓл, гаÑз Ð¸Ñ ÒÓмалең: Ñнаем, кÓл, Ñнаем.<br /> <!--rn-->ÐÐ¸Ñ ÑÓ©ÑÒ¯Ñ Ð¼ÓÑÑ
Ò¯ÑеңÓ, Ð±ÐµÑ ÐºÓÑÑÓ Ð±Ñндин Ð¸Ñ Ð¼Ó©ÑÒ¯Ñ;<br /> <!--rn-->Хаке Ð¿Ð°ÐµÐ½Ð´Ó ÑÓнең аÑланаем, аÑланаем.</p><p>ЯгÑни:</p><p>ÒанÑн Ñида иÑкÓн ÑÓкÑйÑÑмен, гÑйÑкÑÒ£ күбÓлÓгемен;<br /> <!--rn-->Ðил, гүзÓл, күÑÑÓÑ Ð¼Ð°ÑÑÑлÑгÑÒ£: Ñнаем, кил, Ñнаем.<br /> <!--rn-->СиÑ
еÑлÓнгÓнне ÑаÑландÑÑ: Ò¯ÑÑе алдÑмнан Ð±ÐµÑ ÐºÐ°Ñ;<br /> <!--rn-->Синең аÑк ÑÑÑÑагÑңда ÑÓгÓÑием, ÑÓгÓÑием.</p><p>Яки Ð¼ÐµÐ½Ó «Ð¢Ð°ÑÐ°Ñ ÐºÑзлаÑÑна» дигÓн ÑигÑÑÑдÓн өзек ÑкÑп каÑÑйк (ÑÑлай Ñк 1906 елда ÑзÑлган):</p><p>СөÑм Ñезнең ÑÑзÑлган каÑÑÒ£ÑзнÑ,<br /> <!--rn-->ТÑзгÑган ÑаÑÑÒ£ÑзнÑ, баÑÑÒ£ÑзнÑ.<br /> <!--rn-->ЯÑаÑам ÑÓмле, ÑаÑÐ»Ñ Ñүзеңезне,<br /> <!--rn-->ÐөбÓÑÒÓÑ ÑÓ©Ñле ÑкÑÑ ÐºÒ¯Ð·ÐµÒ£ÐµÐ·Ð½Ðµ.<br /> <!--rn-->СөÑм кÓÒ¯ÑÓÑдÓн ÓÑ
Ð»Ñ (1) иÑенеңезне,<br /> <!--rn-->ÐÑ Ð¼Ð°ÐºÑаÑга ÑизалÑк биÑдеңезме?<br /> <!--rn-->СөÑм кÑÑмÑйÑа неÑÐºÓ Ð±Ð¸Ð»ÐµÒ£ÐµÐ·Ð½Ðµ,<br /> <!--rn-->ÐиÑек диÑÓм Ð´Ó Ð°Ð· ÑÓмÑилеңезне (2)<br /> <!--rn-->СөÑм бигÑÓк, Ñ
оÑÑÑÓн (3), ÑадÑеңезне (4);<br /> <!--rn-->Ðи Ñоң Ñл: ÑÓмÑеңезме (5), бÓдÑеңезме (6)?<br /> <!--rn-->СөÑм коÑмага (7) мÓÑмÓÑ Ð¼ÑйнÑÒ£ÑзнÑ,<br /> <!--rn-->СөÑм оÒмаÑ
ка биңзÓÑ (8) кÑйнÑÒ£ÑзнÑ.<br /> <!--rn--><br /> <!--rn--><i>(1) ÓÑ
Ð»Ñ – ÑаÑлÑÑак.<br /> <!--rn-->(2) ТÓмÑилеңезне – оÑ
ÑаÑÑлÑÑгÑзнÑ.<br /> <!--rn-->(3) ХоÑÑÑÓн – аеÑÑм алганда.<br /> <!--rn-->(4) СадÑеңезне – күкÑÓгегезне.<br /> <!--rn-->(5) ШÓмÑеңезме – коÑÑÑгÑзмÑ.<br /> <!--rn-->(6) ÐÓдÑеңезме – ÑÑлган аегÑзмÑ.<br /> <!--rn-->(7) ÐоÑмага – коÑаÑга.<br /> <!--rn-->(8) ÐиңзÓÑ – оÑ
ÑаÑлÑ.</i></p><p>ÐÒ¯ÑÓбез, ÑагÑйÑÑ Ò¯Ð·ÐµÐ½ÐµÒ£ ÑÓ©Ñ Ñ
иÑлÓÑен нинди маÑÑÑ ÑүзлÓÑ Ð±ÐµÐ»Óн ÓйÑеп биÑÓ Ð°Ð»Ð³Ð°Ð½. Óйе, гаÑÑйк бÑлган кеÑе маÑÑÑ Ð±Ñла. ÐÑ Ð²Ð°ÐºÑÑÑа анÑÒ£ ÑөйлÓме Ð´Ó Ð½ÓзакÓÑлелеге, бизÓклелеге Ò»Óм гадÓÑи Ð³ÐµÐ½Ó Ð±ÑÐ»Ð¼Ð°Ð²Ñ Ð±ÐµÐ»Óн аеÑÑлÑп ÑоÑа. ШагÑйÑÑнең лиÑик геÑое да нÓÐºÑ ÑÑндÑй кеÑе бÑлÑп күз алдÑна килеп баÑа. ÐÐµÐ½Ó ÑагÑн Ð±ÐµÑ Ð¼Ð¸Ñал:</p><p>ФайдаÑÑз Ð±ÐµÑ Ð¸Ñ ÐºÐ¸ÑÓгеннÓн гÑйбаÑÓÑÑÐµÑ Ð¹Ó©ÑÓк, –<br /> <!--rn-->ÐаÑÓ-паÑÓ ÐºÐ¸ÑмÓÑÓ Ð³ÑйÑÑк-мÓÑ
ÓббÓÑ ÐºÐ°Ð¹ÑÑÑÑ.<br /> <!--rn-->Óмма лÓззÓÑле Ð´Ó Ñоң ÑÑÑÑен газап, ÑÑÑÑен ÑнÑ! –<br /> <!--rn-->ÐÐ°Ñ Ð¼Ð¸ÐºÓн, белмим, монÑÒ£ миннÓн бүÑÓн аңлаÑÑÑÑÑ?<br /> <!--rn-->(«ÐÓÑ
ÓббÓÑ»)</p><p>ÐÓкин ÑÑл Ñк вакÑÑÑа, калÓмдÓÑлÓÑенең ÑзÑÑна каÑаганда, Ð.ТÑкай Ñ
аÑÑн-кÑз ÐºÒ¯Ð·ÐµÐ½Ó Ð±Ð¸Ðº ÑалÑнÑÑга ÑÑаÑмаган. Ðи Ó©Ñен? Чөнки үзен – ÑбÑк кÑна гÓүдÓле, Ð±ÐµÑ ÐºÒ¯Ð·ÐµÐ½Ó Ð°Ðº ÑÓ©ÑкÓн егеÑне – Ð±Ñ Ð³Ò¯Ð·Óл Òан иÑлÓÑе ÑÑаÑмаÑÐ»Ð°Ñ Ð´Ð¸Ð¿ Ñйлаган. ХаÑÑн-кÑзнÑÒ£ күзе иң Ñлек иÑ-егеÑнең ÑÑÑÐºÑ ÐºÑÑÑÓÑÐµÐ½Ó Ñ
144Ó©ÑÓ, Ñинең ÑÑÑÑда килеÑ-килбÓÑ Ð±ÑенÑа Ñ
өкем йөÑÑÓ Ð´Ð¸Ð¿ ÑÑанÑÑ Ð°Ò£Ð° ÑакÑÑй күңел газаплаÑÑ Ð°Ð»Ñп килгÓн. 1910 елдан Ò¯Ð¿ÐºÓ ÑиÑе белÓн инÑÐµÐ³Ó Ð±Ð°ÑÐ»Ð°Ð²Ñ Ð´Ð° моңа ÑÓбÓп бÑлган. ÐÑÑкаÑÑ, ÑабигаÑе белÓн гоÑÑÑ ÐµÐ³ÐµÑ Ñ
аÑÑн-кÑз каÑÑÑнда кÑзганÑÑ Ñ
ÓÐ»Ð´Ó ÐºÐ°Ð»ÑÑга ÑелÓмÓгÓн. ÐнÑÒ£ Ð±Ñ Ð¾Ð¼ÑÑлÑÑÑн ÓлбÓÑÑÓ Ð°Ò£Ð»Ð°Ñга бÑла.</p><p>СÓламÓÑÐ»ÐµÐºÐºÓ ÑÑймаÑ, маÑди ÑкÑан ÑакÑÑй кÑÑÑнкÑлÑкÑа ÑÑÓÒ¯ күңеле белÓн ÓÐ»Ð»Ó ÐºÐ°Ð¹Ð»Ð°Ñга аÑкÑнган ÐабдÑллага ÑÓÑÑ
ÓÑ ÐºÑлÑÑга да иÑек биÑмÓгÓн. ÐеÑÐºÐµÐ½Ó Ð³ÐµÐ½Ó Ð±ÑлÑа да үз ÑаÑиÑÑ Ð´Ð° бÑлмаганга күÑÓ, Ñл «Ðолгаѻ, «ÐмÑÑ» кебек кÑнакÑ
анÓлÓÑÐ´Ó ÑÑÓÑÐ³Ó Ð¼ÓÒÐ±Ò¯Ñ Ð±Ñлган. ÐеÑенең үз поÑÐ¼Ð°Ð³Ñ Ð±ÑлмÑйÑа, гомеÑе бÑе кайда ÑÑÑÑ ÐºÐ¸Ð»ÑÓ, ÑÑнда Òан аÑÑÐ°Ð²Ñ Ð±Ð¸Ðº ÑÓ ÐºÑен Ñ
Óл, Ð.ТÑкай ÑÑÑÑ ÒайÑÑзлÑклаÑга Ò¯Ñ Ð¸Ñеп, Ò¯ÒÓÑлÓнеп иÒÐ°Ñ Ð¸ÑкÓн, калÓмен үлÓÑÐµÐ½Ó Ð±ÐµÑ ÑÓүлек кала гÑна ÑиÑÐºÓ ÐºÑйган. Ð.ТÑкайнÑÒ£ ÑÑем беÑÑе дип, кÑл кÑÑÑÑÑп ÑÑÑÑганÑн беÑкем Ð´Ó Ñ
ÓÑеÑлÓми. Ул Ñ Ñза, Ñ ÑйланÑп ÑÑÑÑа, Ñ «Ð±Ð¾ÑÑн оÑÑн ÑиÑлÓÑÓ-ÑиÑлÓÑÓ» ÑÑлÓп йөÑи Ñки калÓмдÓÑлÓÑе Ò»Óм баÑка кеÑелÓÑ Ð±ÐµÐ»Óн бÓÑ
ÓÑлÓÑÓ. ÐÓкин ÑөйлÓгÓн Ò»ÓÑ Ñүзе диÑÑлек ÓдÓбиÑÑ, ÑигÑÑиÑÑ ÑÑÑÑнда, боÑÑÑÐ»Ð³Ð°Ð½Ñ ÑаÑÐ°Ñ ÑоÑмÑÑÑ, анÑÒ£ бүгенгеÑе Ò»Óм килÓÑÓге Ñ
акÑнда. Үзенең ÑÑÓÒ¯ ÑаÑÑлаÑÑн Òайга ÑалÑ, килÓÑÓген ÑÓÑмин иÑÒ¯ ÑÑÑÑнда Ð³Ð°Ð¼ÐµÐ½Ð´Ó Ð´Ó Ñк. Чөнки дөнÑÑда ÑÑÓүнең мÓгÑнÓÑен Ñл үзенÑÓ Ð°Ò£Ð»Ñй:</p><p>ТоÑмак ÑÑÑй: беÑÑÑкÑамÑй ÑлганлаÑаң,<br /> <!--rn-->ТÑгÑÑÑ Ñүзле инÑаннаÑга ÑлганмаÑаң,<br /> <!--rn-->ÐÓ©ÒданÑңнан ÑÓйÑан ÑÓ©Ñле ÑÑÑ-ÑÑÑ ÐºÐ°ÑÑп,<br /> <!--rn-->Үзең алдап, баÑкалаÑдан алданмаÑаң.<br /> <!--rn-->(«ÐөнÑÑда ÑоÑÑйммÑ?» дип киңÓÑлÓÑкÓн дÑÑÑÑма»)</p><p>ТÑÑÑ Ð¢Ñкай Ð±Ñ ÑигÑÑÑÐ´Ó ÑзÑлганÑа ÑÑи алмÑй. ЯлганлаÑ, вөÒданÑÑзлÑк – ÑÑн ÑагÑйÑÑ ÑÑе Ñүгел. Ó Ð½Ð°Ð¼ÑÑÐ»Ñ Ñл белÓн ÑÑÓп бÑлмÑй икÓн:</p><p>Ð ÒÐ¸Ñ ÑаÑÑ! ÐидÓн, белмим, Ñ
ак ÑөйгÓнгÓ<br /> <!--rn-->Ðең ÐºÐ°Ñ Ñинең Ó©ÑÑеңнÓн Ð´Ó Ð°ÑÑÑÒ£ ÑÑ
ÑÑ.</p><p>ÐÓкин Ð±Ñ Ð.ТÑкай ÑкÑÑ Ð´Ó©Ð½ÑÑда ÑÑÓÒ¯-ÑÑÓмÓÒ¯ мÓÑÑÓлÓÑÐµÐ½Ó Ð±Ð¸ÑаÑÐ°Ñ Ð±Ñлган дигÓн Ñүз Ñүгел. ÐнÑÒ£ ÑагÑн ике-Ó©Ñ ÐµÐ» гÑна бÑлÑа да ÑÑÓп ÐºÐ°Ð»Ñ Ð¾Ð¼ÑÑлÑÑÑ ÐºÓ©Ñле бÑла. Óмма ÑÑзган ÑÓнендÓге ÓгÑзалаÑÑ Ð¸Ð½Ð´Ðµ анÑÒ£ ÑелÓÐ³ÐµÐ½Ó Ð±ÑйÑÑнмÑй. 1913 елнÑÒ£ 26 ÑевÑÐ°Ð»ÐµÐ½Ð´Ó (иÑке ÑÑÐ¸Ð»Ñ Ð±ÐµÐ»Óн.) Ñл ÐлÑÑкин ÑиÑаÑ
анÓÑÐµÐ½Ó (айга 150 ÑÑм ÑүлÓп) кеÑеп ÑÑаÑга мÓÒÐ±Ò¯Ñ Ð±Ñла. ÐÓкин Ð±ÐµÑ Ð°Ð¹Ð´Ð°Ð½ аз гÑна аÑÑÑк вакÑÑ Ò¯ÑкÓÑ, икенÑе апÑелÑÐ´Ó ÐºÐ¸Ñке ÑÑгÑзÑнÑÑ ÑÐ½Ð±Ð¸Ñ Ð¼Ð¸Ð½ÑÑÑа анÑÒ£ йөÑÓге ÑÑкÑалÑп кала.</p><p>Ул көннÓÑÐ´Ó Ñ
алÑк ÑагÑйÑе Ð.ТÑкай ÑÑÑ
Ñна багÑÑланган бик күп ÑигаÑÑлÓÑ, мÓкалÓлÓÑ, иÑÑÓлеклÓÑ ÑзÑла. ШÓеÑ
Ð·Ð°Ð´Ó ÐабиÑ, алаÑда ÓйÑелгÓн Ñөп ÑикеÑлÓÑне ÒÑеп, болай диде:</p><p>Óй Ñ
Ó©ÑмÓÑле ÐабдÑлла, ÑÑлÑкаÑÑн Ñине Ðлла,<br /> <!--rn-->ШигÑÑең белÓн ÑÑÑ
ландÑÑÑп, ÑалдÑÒ£ безне ак Ñлга.</p><p>Ð.ТÑкайга иÒÐ°Ñ Ð¸ÑÒ¯ Ó©Ñен ÑзмÑÑ ÑаÑаÑÑннан баÑÑ Ñигез ел вакÑÑ ÐºÑна биÑелгÓн бÑл
144Ñп ÑÑкÑÑ. 1905 елда аеÑÑÑа ÑлкÑнланÑп Ñза баÑлаган калÓме 1913 елнÑÒ£ апÑÐµÐ»ÐµÐ½Ð´Ó ÑÑкÑап калдÑ. ÐÓкин зÑÑ ÑаланÑлаÑнÑÒ£ Ð³Ð¾Ð¼ÐµÑ Ð¾Ð·ÑнлÑÐ³Ñ ÐµÑ ÐºÑна анÑÒ£ ниÑÓ ÐµÐ» калÓм ÑибÑÓÑүе белÓн Ñүгел, бÓлки үзеннÓн нинди ÓдÓби миÑÐ°Ñ ÐºÐ°Ð»Ð´ÑÑÑÑ Ð±ÐµÐ»Óн билгелÓнÓ.</p><p>Ð.ТÑкай – ÑаÑÐ°Ñ ÑигÑÑиÑÑе ÑаÑиÑ
Ñнда Ò¯Ð·ÐµÐ½Ó Ð±ÐµÑ Ð°ÐµÑÑм ÑÑÑн ÑоÑа. Ул мең еллÑк Ð±Ñ Ð¾Ð»Ñ Ñлда бик ÑÓ ÓÒ»ÓмиÑÑле вазиÑа баÑкаÑÑÑга өлгеÑде: ÑÑÑа гаÑÑÑÐ»Ð°Ñ Ò»Óм XIX гаÑÑÑ ÓдÓбиÑÑлаÑÑ ÐºÐ°Ð·Ð°Ð½ÑÑлаÑÑна ÑаÑнÑп, ÑаÑÐ°Ñ Ñүз ÑÓнгаÑе Ò¯ÑеÑенең Ñңа дÓвеÑÐµÐ½Ó Ð½Ð¸Ð³ÐµÐ· ÑалдÑ; ÑигÑÑиÑÑебезне ÑÓнгаÑÑлелек ÑгÑннан гаÑÑÑ ÑгаÑÑ Ð´ÓÑÓÒÓÐ³Ó ÐºÒ¯ÑÓÑеп, анÑÒ£ дөнÑÑ Ð¼ÓйданÑна ÑÑгÑÑн ÑÓÑмин иÑÑе.</p><p>Ð.ТÑкай иÒаÑÑ – ÑаÑÐ°Ñ Ñ
алкÑнÑÒ£ йөз аклÑÐ³Ñ Ñл. ÐондÑй ÑагÑйÑе бÑлган миллÓÑ – зÑÑ, ÑаланÑлÑ, Ò¯ÑкÓне Ò»Óм бигÑÓк ÑÓ ÐºÐ¸Ð»ÓÑÓге бÑлган миллÓÑ.</p><p>1905 ел... ÐабдÑллага 19 ÑÑÑ. ШÑÑÑ ÐµÐ»Ð½Ñ Ð°Ð½ÑÒ£ беÑенÑе ÑигÑÑÑлÓÑе баÑÑла баÑлÑй. ÓлбÓÑÑÓ, Ñл моңа кадÓÑ Ð´Ó ÑигÑÑÑлÓÑ Ñзган. Чөнки мондÑй дÓÑÓÒÓдÓге иÒади ÑÓÑ
еÑнең ÑнÑÑгÑз ÑÑÑкÓÑÓ ÐºÐ°Ð»Óм ÑибÑÓÑмÓве мөмкин Ñүгел. Ул ÑзганнаÑÑн дÑÑлаÑÑнÑÒ£ ÑигÑÑÑ Ð´ÓÑÑÓÑлÓÑÐµÐ½Ó (ÑÓкеÑÑлÓÑÐ´Ó Ð°Ð½Ð´Ñй дÓÑÑÓÑлÓÑ Ð±ÑÐ»Ñ Ð³Ð°Ð´ÓÑи Ñ
Óл) бүлÓк иÑеп ÑÑнаÑÑÑÑган, икенÑелÓÑе иÑÓ Ð°Ð½ÑÒ£ үз ÑÓ©Ñ
ÑÓÑе белÓн күÑеÑеп алганнаÑ. ÐабдÑлланÑÒ£ дÑÑлаÑÑ Ð¸ÑÑÓлеклÓÑеннÓн Ð¼Ð¾Ð½Ñ Ð°ÑÑк күÑеÑÐ³Ó Ð¼Ó©Ð¼ÐºÐ¸Ð½. Óле 1901 елда Ñк Ð.ТÑкайнÑÒ£ кÑзлаÑÐ½Ñ ÑкÑÑÑÑга киÑÓклеге ÑÑÑÑнда, надан Ð±ÐµÑ Ð¼Ó©Ð³Ð°Ð»Ð»Ð¸Ð¼Ð½Óн көлеп, ÑигÑÑÑ ÑзганлÑÐ³Ñ Ð±Ð¸Ð»Ð³ÐµÐ»Ðµ. 1902-1903 еллаÑда Ñк «ÓÑÐ³Ð°Ñ Ð¼ÓÒмÑгаÑе»Ð½ («Ð¨Ð¸Ð³ÑÑÑ ÒÑенÑÑгѻн) ÑөзегÓнлеге мÓгÑлүм. «ÐоÑÑйгиѻ мÓдÑÓÑÓÑÐµÐ½Ð´Ó «ÓлгаÑÑел-ÒÓдиѻ иÑемле кÑлÑÑзма жÑÑнал ÑÑгÑп килгÓн (1905 елдан, билгеле бÑлганÑа, ÑÑндÑй иÑÐµÐ¼Ð´Ó Ð±Ð°Ñма жÑÑнал ÑÑга баÑлÑй). 1904 елнÑÒ£ Ó©ÑенÑе ÑанÑнда Ð.ТÑкайнÑÒ£ ÓÑ
мÓÑÑаÑа иÑемле калÓм ÑибÑÓÑÒ¯Ñе ÑÓкеÑÑне макÑап Ñзган ÑигÑÑе ÑÑнаÑÑÑÑÑлган. ÐнÑÒ£ калÓме, Ñ
ак ÑүзлÓÑ Ñзганга, миллÓÑÐºÓ Ñайда киÑеÑÓ, дигÓн ÑÐ¸ÐºÐµÑ ÓйÑÓ ÑÑÑ ÑагÑйÑÑ. ÐолаÑдан күÑенгÓнÑÓ, Ð.ТÑкай Ñңа гаÑÑÑ Ð±Ð°ÑÑнда – 1900 еллаÑдан Ñк ÓкÑенлÓп калÓм ÑибÑÓÑÓ Ð±Ð°ÑлÑй. ÐиһаÑÑÑ, 1905 елда анÑÒ£ Ñнлап ÓÑÓÑе дөнÑÑ ÐºÒ¯ÑÓ.</p><p>ÐлаÑÐ½Ñ ÑкÑп ÑÑккаÑ, игÑÑÐ¸Ð±Ð°Ñ ÑÑңа ÑнÓлÓ: ÑÑÑ Ð°Ð²ÑоÑÐ½Ñ ÒÓмгÑÑÑÑÑÓ Ð±Ð°Ñа ÑоÑган Ñ
Óл-ÓÑ
вÓллÓÑ ÐºÑзÑкÑÑндÑÑа. ÐÑ ÑÑÑÑÓге ÐµÐ³ÐµÑ ÑÓ©Ñ, мÓÑ
ÓббÓÑ, ÑибÓÑ ÐºÑзлаÑ, күңел газаплаÑÑ ÑÑÑÑнда ÑзÑа да ÑÑÑÐ½Ð»Ñ Ð±ÑлÑÑ Ð¸Ð´Ðµ. ÐÓкин Ð.ТÑкайнÑÒ£ калÓмен баÑка нÓÑÑÓлÓÑ Ñ
ÓÑÓкÓÑÐºÓ ÐºÐ¸ÑеÑÓ. ШÑлаÑнÑÒ£ иң ÑанÑÑÐ³Ñ – ÑаÑÐ°Ñ Ð¼Ð¾Ñ
иÑÐµÐ½Ð´Ó Ñңа газеÑа-жÑÑналлаÑнÑÒ£ пÓйда бÑлÑÑ.</p><p>ТаÑаÑÐ»Ð°Ñ – Ñлек-ÑлекÑÓн ÑзÑлÑ, ÓдÓбиÑÑÐ»Ñ Ñ
алÑк. Ðайда гÑна килеп ÑÑнаÑÑÐ°Ð»Ð°Ñ Ð´Ð°, ÑаÑаÑÐ»Ð°Ñ Ð¼ÓкÑÓп-мÓдÑÓÑÓлÓÑ Ð°ÑканнаÑ. УкÑй-Ñза белмÓүне миллÓÑебез иң зÑÑ ÐºÐ¸Ð¼ÑелеклÓÑдÓн Ñанаган. Óмма миллÓÑнең мÓдÓниÑÑлелеген күÑÑÓÑÓ ÑоÑган ÑагÑн да ÓÒ»ÓмиÑÑлеÑÓк билгелÓÑ Ð±Ð°Ñ. ÐнÑÒ£ газеÑа-жÑÑналлаÑÑ, киÑабÑ, ÑеаÑÑÑ, баÑка ÑÓнгаÑÑлÓÑе, ÑÓне баÑмÑ? Óмма паÑÑа РоÑÑиÑÑе Ñ
акимиÑÑе ÑаÑаÑлаÑга болаÑÐ½Ñ Ð±ÑлдÑÑÑÑга Ñл аÑмадÑ, киÑеÑенÑÓ, каÑÑÑлÑк күÑÑÓÑÑе. ÐÓ©Ñен ÑаÑÐ°Ñ Ð´Ó©Ð½ÑÑÑÑна ÐÑÑÑмнÑÒ£ ÐакÑаÑаÑай ÑÓÒ»ÓÑÐµÐ½Ð´Ó Ð±Ð°ÑÑ Ð±ÐµÑ Ð³Ð°Ð·ÐµÑа – «Ð¢ÓÑÒеман» гÑна ÑÑгÑп килÓ. ÐÓ©Ñ
ÓÑÑиÑе – ÐÑмÓгÑÐ¹Ð»Ñ ÐаÑпÑалÑ. Ул, Ð½Ð¸Ð³ÐµÐ·Ð´Ó ÑÓ©Ñек ÑÐµÐ»ÐµÐ½Ð´Ó Ð±Ñл
144Ñп, 1883–1918 ÐµÐ»Ð»Ð°Ñ Ð°ÑаÑÑнда, ÑгÑни 35 ел бÑе беÑдÓÐ½Ð±ÐµÑ Ð¼ÓгÑÐ»Ò¯Ð¼Ð°Ñ ÑаÑаÑÑ ÑаÑаÑÑ Ð¸Ð´Ðµ.</p><p>ÐакÑÑÐ»Ñ Ð¼Ð°ÑбÑгаÑка ÑÑÑаган ÑаÑÐ°Ñ Ð·ÑÑлÑлаÑÑ 1905 елда баÑлÑкка килгÓн аз гÑна мөмкинлеклÓÑне Ð´Ó ÑайдаланÑп калÑÑга ÑÑÑÑÑканнаÑ. ÐеÑ-Ð±ÐµÑ Ð°ÑÑÐ»Ñ ÑÓ©Ñле ÑÓÒ»ÓÑлÓÑÐ´Ó Ñңа газеÑÐ°Ð»Ð°Ñ Ò»Óм жÑÑÐ½Ð°Ð»Ð»Ð°Ñ ÑÑга баÑлÑй. 1905 елнÑÒ£ 26 ноÑбÑеннÓн 1907 елнÑÒ£ 18 маена кадÓÑ ÒаекÑа да Ðамил ÐоÑÑгÑй нÓÑиÑлеге Ò»Óм мөÑ
ÓÑÑиÑÐ»ÐµÐ³ÐµÐ½Ð´Ó «Ð¤Ð¸ÐºÐµÑ» газеÑаÑÑ ÑÑÓп килÓ. ÐÑ Ð.ТÑÐºÐ°Ð¹Ð½Ñ Ð±Ð¸Ðº ÑөендеÑÓ. Ул газеÑада үзенең коÑлавÑн Ò»Óм ÑигÑÑÑлÓÑен баÑÑÑÑа. ШÑлай да Ð.ТÑкайнÑÒ£ маÑбÑгаÑÑа баÑÑлган беÑенÑе ÓÑÓÑе бÑлÑп «ÐÑйлемнең бакÑаÑÑнда күңел аÑÑп йөÑик... » дигÓн Ñл белÓн баÑланган иÑемÑез ÑигÑÑе Ñанала. 1905 елнÑÒ£ ÐºÓ©Ð·ÐµÐ½Ð´Ó Ñңа ел баÑÑннан (1906 елдан) «ÓлгаÑÑел-ÒÓдиѻ жÑÑÐ½Ð°Ð»Ñ ÑÑга баÑлаÑÑагÑн Ñ
ÓбÓÑ Ð¸ÑкÓн Ð±ÐµÑ Ð±ÑоÑÑÑа нÓÑÐµÑ Ð¸ÑелÓ. ÐÐµÐ½Ó ÑÑнда Ð.ТÑкайнÑÒ£ бÑлаÑак жÑÑÐ½Ð°Ð»Ð½Ñ ÑкÑÑÑлаÑга Ò»Óм ÑзÑÑÑÑÑлаÑÑна мөÑÓÒÓгаÑÑ Ñ
аÑÑ Ò»Óм ике ÑигÑÑе Ð´Ó Ð±Ð°Ñ. Ðлда ÑÐµÐ»Ð³Ó Ð°Ð»Ñнган ÑигÑÑÑне ÑÑлаем ÑаÑÐ°Ñ Ñ
алкÑна мөÑÓÒÓгаÑÑ Ð±ÑлаÑак Ñа аңлаÑга бÑла. Ðнда, мÓÑÓлÓн, мондÑй ÑикеÑлÓÑ Ò¯ÑкÓÑелÓ:</p><p>ТаÑаÑлаÑнÑÒ£ бөеклеге, Ð´Ð°Ð½Ñ Ñигез ÐºÐ°Ñ ÐºÒ¯ÐºÐ»ÓÑÐ³Ó ÐºÐ¸ÑÑен,<br /> <!--rn-->ÐÓңге, Ò»ÓÑвакÑÑ Ð±Ñ Ð¼Ð¸Ð»Ð»ÓÑне Ходаем бÓÑ
еÑле иÑÑен.<br /> <!--rn-->ÐазеÑалаÑ, жÑÑналлаÑÐ½Ñ ÐºÓ©Ð½Ð½Óн көнгÓ, каÑ-ÐºÐ°Ñ ÐºÒ¯Ð±ÓйÑик,<br /> <!--rn-->ÐÓгаÑÐ¸Ñ Ð¼ÓйданÑнда без, ÑаÑаÑлаÑ, Ð°Ñ ÑйнаÑÑйк (ÑÑÑÑÑÑйк, ÑÓ©Ò»ÑÓÑ ÐºÐ°Ð·Ð°Ð½Ñйк).</p><p>ÐÒ¯ÑÓбез, иң беÑенÑе баÑÑлган ÑигÑÑÐµÐ½Ð´Ó Ò¯Ðº Ñл Ñ
алкÑбÑÐ·Ð½Ñ Ð¼ÓгаÑиÑ, ÑÓн өлкÓлÓÑÐµÐ½Ð´Ó ÑÒ£ÑÑ ÑÑлап алÑÑга ÑакÑÑа, ÑÑган миллÓÑÐµÐ½Ó Ð·ÑÑ Ó©Ð¼ÐµÑлÓÑ Ð±Ð°Ð³Ð»Ñй. ТаÑаÑлаÑнÑÒ£ Ð´Ð°Ð½Ñ Ñигез ÐºÐ°Ñ ÐºÒ¯ÐºÐ»ÓÑÐ³Ó ÐºÒ¯ÑÓÑелүен Ñели, боÑÑÐ½Ð³Ñ Ð±Ð°Ð±Ð°Ð»Ð°ÑÑбÑз бÑлган болгаÑÐ»Ð°Ñ Ð±ÐµÐ»Óн гоÑÑÑланÑÑн белдеÑÓ.</p><p>Óле Ð.ТÑкай үзен ÑагÑйÑÑ Ð´Ð¸Ð¿ иÑÓплÓми. ШигÑÑÑнең икенÑеÑÐµÐ½Ð´Ó Ð¼Ð¾Ò£Ð° иÑаÑÓ Ð±Ð°Ñ:</p><p>ШигÑÑÑ Ð±Ð°Ð±Ñнда Ñк бÓÐ½Ð´Ó Ð¼ÓһаÑÓÑ,<br /> <!--rn-->ФÓкаÑÑ Ð±Ñ ÑÑгÑÑÑда кÑйлдÑм ÒÓÑаÑÓÑ…</p><p>ЯгÑни:</p><p>ШигÑÑÑ ÑзаÑга Ð¼Ð¸Ð½Ð´Ó Ð¾ÑÑалÑк Ñк,<br /> <!--rn-->Тик Óле кÑÑлÑк иÑеп ÐºÐµÐ½Ó ÑздÑм.<br /> <!--rn--></p><p><!--rn--></p><p><!--rn-->ÐÑ
ÑÑда болай дип ÑÓ ÐºÑÑ:<br /> <!--rn--></p><p><!--rn--></p><p><!--rn-->Ðамем ÐабдÑлла – Ðлла бÓндÓÑемен,<br /> <!--rn-->ÒÓÐ¼Ð¸Ð³Ñ ÐºÐ¾Ð»Ð»Ð°ÑÑÒ£ ÑÓÑмÓндÓÑемен.</p><p>ЯгÑни:</p><p>ÐÑемем ÐабдÑлла – Ðлла бÓндÓÑемен,<br /> <!--rn-->ÐлланÑÒ£ баÑлÑк коллаÑÑннан иң оÑлÑÐ°Ð½Ñ Ð¼Ð¸Ð½.</p><p>«ÐÑÑÑлаÑга Ð±ÐµÑ Ñүз» ÑигÑÑÐµÐ½Ð´Ó Ð´Ó, миллÓÑнең Ñ
Óлен ÒиңелÓйÑÒ¯ Ó©Ñен, кÑлга-кÑл ÑоÑÑнÑÑÑп ÑÑлÓÑгÓ, көÑÓÑеÑÐ³Ó Ó©Ð½Ð´Ð¸. Ðлга киÑкÓн баÑка миллÓÑлÓÑнең Ñ
ÓленнÓн Ò¯ÑнÓк алÑп, «ÐµÐ³Ñла-ÑоÑа алга Ñаба аÑлÑйк» дип өнди. «Ð¥Ó©ÑÑиÑÑ ÐºÐ¾ÑагÑна баÑÑп кеÑÒ¯», анÑÒ£Ñа, Ò¯ÑеÑ, алга киÑÒ¯ ÑлÑннан киÑÓÑÐ³Ó Ð¼Ó©Ð¼ÐºÐ¸Ð½Ð»ÐµÐº биÑÓÑÓк. ÐонÑÒ£ Ó©Ñен нÓÑÑÓлÓÑ ÑÑлÓÒ¯ ÑалÓп иÑелÓ? ÐÒ£ ÓүвÓл, Ð.ТÑкайÑа, «Ð¼ÓдÓниÑÑ Ð¼ÓйданÑнда ÑÑÑн алѻ, «ÑÑÑÑÑÑдан бÑÑамаѻ, безнең мÓнÑÓгаÑÑлÓÑне кайгÑÑÑÑÑÑ Ð´ÐµÐ¿ÑÑаÑÐ»Ð°Ñ Ñайлап ÐеÑеÑбÑÑгка ÒибÓÑÒ¯, баÑкалада «ÐºÐ¸ÑÓклÓÑне ÑоÑаѻ. Ðез «Ð´Ó©Ð½ÑÑ Ð¾ÒмаÑ
ѻна кеÑеÑÐ³Ó ÑиеÑ. ÐÓкин Ð±Ñ ÑÑне мÑллалаÑга кÑÑаÑга ÑÑамÑй («Ð´Ð¸Ð½ ÑÑÐµÐ½Ð´Ó Ð±Ð°ÑÑÑ Ð¸Ñик без алаÑнѻ), «Ð±ÐµÐ· дөнÑÑлаÑÐ½Ñ Ð°Ð±ÑазаÑнÑй егеÑлÓÑÐ³Ó ÑапÑÑÑÑак, ÑÑ
ÑÑ Ð±ÑлÑÑ».</p><p>ÐÓкин Ñл күÑеп ÑоÑа: азаÑлÑÐºÐ½Ñ Ñ
аким каÑлаÑÐ»Ð°Ñ Ð±ÐµÑвакÑÑÑа да үз иÑеклÓÑе белÓн биÑми. «Ð¥Ó©ÑÑиÑÑ Ñ
акÑнда» ÑигÑÑÐµÐ½Ð´Ó Ð¼Ð¾Ð½Ñ Ò¯Ð·Ðµ Ð´Ó ÓйÑеп биÑÓ:</p><p>Ðүп ÑÑÑ ÐµÐ³ÐµÑлÓÑ Ò¯Ð»Ð´Ðµ,<br /> <!--rn-->ÐÓеÑлÓÑ Ð´Ó©Ð½ÑÑ ÑÑлдÑ,<br /> <!--rn-->ÐамнÓÑе бакÑй бÑлдÑ<br /> <!--rn-->Та кÑÑмÓÑ ÑидиÑ.</p><p>ÐÑ ÓÑÓÑÐµÐ½Ð´Ó Óле ÑÑлай да ÑагÑйÑÑ 1905 ÐµÐ»Ð³Ñ Ð¸Ð½ÐºÑйлаб ÑÑдÓÐ¼ÐµÐ½Ð´Ó Ð°Ð»Ñнган Ñ
окÑклаÑÐ½Ñ Ð°ÑÑÑгÑак бÓÑли. Чөнки импеÑиÑнең Ñ
акимиÑÑен ÒимеÑми ÑоÑÑп, демокÑаÑик ÑÓÑÑиплÓÑ ÑÑнаÑÑÑÑÑп бÑлмÑй. Óле Ñл елда, билгеле бÑлганÑа, паÑÑа үз ÑÓÑ
еÑÐµÐ½Ð´Ó ÐºÐ°Ð»Ð´Ñ. ÐаÑбÑгаÑка беÑкадÓÑ Ð¸ÑеклÓÑ Ð±Ð¸Ñелү ÑагÑйÑÑ Ó©Ñен бик Ð¾Ð»Ñ ÐºÐ°Ð·Ð°Ð½ÑÑ Ð±ÑлÑп Ñоелган, күÑÓÑең. ÐÑ ÓÑÓÑнең ÑагÑйÑÑ Ð¸ÒаÑÑнда ÑагÑн Ð±ÐµÑ ÓÒ»ÓмиÑÑе ÑÑнда: «Ð¤Ð¸ÐºÐµÑ» газеÑаÑÑнда Óлеге ÑигÑÑÑ Ð°ÑÑÑна (1905 ел, 11 декабÑÑ) беÑенÑе ÑапкÑÑ «ÐабдÑлла ТÑкаев» имзаÑÑ ÐºÑелган.</p> <blockquote> <p>ÐаÑбÑгаÑка беÑкадÓÑ Ð¸ÑеклÓÑ Ð±Ð¸Ñелү ÑагÑйÑÑ Ó©Ñен бик Ð¾Ð»Ñ ÐºÐ°Ð·Ð°Ð½ÑÑ Ð±ÑлÑп Ñоелган, күÑÓÑең. ÐÑ ÓÑÓÑнең ÑагÑйÑÑ Ð¸ÒаÑÑнда ÑагÑн Ð±ÐµÑ ÓÒ»ÓмиÑÑе ÑÑнда: «Ð¤Ð¸ÐºÐµÑ» газеÑаÑÑнда Óлеге ÑигÑÑÑ Ð°ÑÑÑна (1905 ел, 11 декабÑÑ) беÑенÑе ÑапкÑÑ «ÐабдÑлла ТÑкаев» имзаÑÑ ÐºÑелган.</p> </blockquote> <p>ШÑлай да 1905 ÐµÐ»Ð´Ð°Ð³Ñ Ð²Ð°ÐºÑйгалаÑга каÑаÑа ÑзÑлган иң ÑÒ£ÑÑÐ»Ñ ÓÑÓÑе «ÐÑÑиÑак Ñ
акÑнда» иÑемле ÑигÑÑе бÑлÑа киÑÓк. Ð.ТÑкай монда Ñ
алÑÐºÐ½Ñ Ð¸Ò£ зÑÑ ÐºÓ©Ñ Ð´Ð¸Ð¿ ÑанÑÑн белдеÑÓ. ХалÑк ÑеÑнÓлÓÑенең күплеген күÑеп, паÑÑа киңлек биÑде, дигÓн ÑÐ¸ÐºÐµÑ Ò¯ÑкÓÑелÓ. ÐÓкин Ð±Ñ Óле ÑÑнең баÑÑ Ð³Ñна, Óлеге мөмкинлеклÓÑдÓн ÑайдаланÑп калÑÑга киÑÓк, Ò»ÓÑ ÐºÓ©Ð½Ð½Ðµ үзгÓÑÓ Ð±Ð°Ñган заманда Ð¹Ð¾ÐºÐ»Ð°Ñ ÑÐ¸ÐµÑ Ñүгел. ШагÑйÑÑ, аÑÑнÑп, болай ди:</p><p>ÐайÑанга ÑÐ°ÐºÐ»Ñ ÑаÑаÑ<br /> <!--rn-->УÑÐ±Ñ ÑйкÑда ÑÑаÑ,<br /> <!--rn-->ÐеÑ-беÑÑÐµÐ½Ó ÑÑ Ð°ÑаÑ,<br /> <!--rn-->ÐÑÑиÑакÑÑз, бÓдÓвам.</p><p>ÐеÑдÓÐ½Ð±ÐµÑ Ð´Ó©ÑÐµÑ Ñл — иÑÑиÑак, ÑгÑни үзебезне Ò»Óм көÑебезне беÑлÓÑÑеÑÒ¯. ШигÑÑÑ Ð±ÐµÑлÓÑеÑÐ³Ó ÑакÑÑÑ Ð±ÐµÐ»Óн ÑÓмамлана:</p><p>ÐÑÑйк иÑÑиÑакка Ñл:<br /> <!--rn-->УÑбÑдÑÑ Ð¸Ò£ ÑÑгÑÑÑ Ñл.<br /> <!--rn-->СÑÒ£Ð³Ð°Ñ ÒиңнÓн ике кÑл<br /> <!--rn-->ЧÑгаÑÑйк без, бÓдÓвам.</p><p>ÐÑ ÐºÓ©ÑÓÑ ÑлÑнда ÑÑ ÑÑлкадÓÑ ÐºÒ¯Ð¿, Ð±ÐµÑ ÒиңнÓн ике кÑл (ÑгÑÐ
144½Ð¸ дүÑÑ ÐºÑллап) ÑÑгаÑÑп ÑÑÑÑÑлÑк күÑÑÓÑеÑÐ³Ó ÐºÐ¸ÑÓк.</p><p>ÐÒ¯ÑÓбез, вакÑÑÐ»Ñ ÑаÑÐ°Ñ Ð¼Ð°ÑбÑгаÑÑ Ð¼Óйданга ÐºÐ¸Ð»Ò¯Ð³Ó ÐºÑÐ°Ð½Ñ Ò»Óм Ñ
Ó©ÑÑиÑÑÑÓ Òан аÑÑп каÑнаÑÑÑга өндÓÒ¯ Ð. ТÑкай калÓмен иÒаÑка ÑÑÑ
ландÑÑа.</p><p>ШагÑйÑÑнең Òаек ÑоÑÑ Ð¸ÒаÑÑ ÑÑÑÑнда Ñүз алÑп баÑганда, анÑÒ£ XIX йөз аÑ
ÑÑÑ Ò»Óм XX гаÑÑÑнÑÒ£ беÑенÑе ÑнÑеллÑгÑнда ÑаÑÐ°Ñ ÓдÓбиÑÑÑнÑÒ£ игÑÑÐ¸Ð±Ð°Ñ Ò¯Ð·ÓÐ³ÐµÐ½Ð´Ó Ð±Ñлган мÓгÑÑиÑÓÑÑелек идеÑлÓÑен дÓвам иÑÑеÑгÓнлеген күÑми бÑлмÑй. 1906 елда ÑзÑлган «Ð¨ÓкеÑÑ, ÑÑ
Ñд Ð±ÐµÑ ÑÓÑадеѻ Ò»Óм «Ð калÓм!» ÑигÑÑÑлÓÑÐµÐ½Ð´Ó ÑÑнÑÒ£ ÑагÑлÑÑÑн күÑеÑÐ³Ó Ð¼Ó©Ð¼ÐºÐ¸Ð½. ШÑл Ñк вакÑÑÑа алаÑда Ò»Óм ÐºÐ°Ð¹Ð±ÐµÑ Ð±Ð°Ñка ÓÑÓÑлÓÑÐ´Ó Ð¼ÓгÑÑиÑÓÑÑелекнең даими ÑлдаÑÑ Ð±Ñлган үгеÑ-нÓÑÑйÑ
ÓÑÑелекнең, ÑгÑни дидакÑизмнÑÒ£ бÑлÑÑна да игÑÑÐ¸Ð±Ð°Ñ Ð¸ÑÓÑең.</p><p>«Ð¨ÓкеÑÑ, ÑÑ
Ñд Ð±ÐµÑ ÑÓÑадеѻ («Ð¨ÓкеÑÑ, Ñки Ð±ÐµÑ Ð¾ÑÑаÑÑ») ÑигÑÑÐµÐ½Ð´Ó Ð»Ð¸Ñик геÑой бÑÑÐ°Ð½Ð»Ñ ÐºÓ©Ð½Ð´Ó Ð¼ÓкÑÓÐ¿ÐºÓ Ð±Ð°ÑÑÑÑ ÑÓкеÑÑне оÑÑаÑа. ÐалайнÑÒ£ Ó©ÑÑендÓге киеме ÑÓÐ½Ð´Ó ÒÑÐ»Ñ ÑоÑаÑлÑк Ñүгел: иÑеге дÓ, биÑмÓÑе Ð´Ó ÑиÑек-ÑоÑÑк. ÒиÑмÓÑÓ, аÑлÑкÑан Ñ
Óле Ñк, ÑÑÑÑÑп-ÑÑÑÑÑп Ñл иÑеп алгалÑй. ÐиÑик геÑой, анÑÒ£ мондÑй Ñ
алÓÑен күÑеп, кайгÑга ÑÓ©ÑÓ, үзÓге өзелÓ. ÐаÑкалаÑнÑÒ£ Ñ
ÓÐ»ÐµÐ½Ó ÐºÐµÑÓ Ð±ÐµÐ»Ò¯ – кеÑенең аÑÑл ÑÑйÑаÑÑ. ÐÓкин анÑÒ£ Ð±Ñ Ð±Ð°Ð»Ð°Ð³Ð° маÑди ÑÑдÓм иÑÓÑлек ÑаÑаÑÑ Ñк. ÐнÑÒ£ беÑдÓÐ½Ð±ÐµÑ Ð¼Ó©Ð¼ÐºÐ¸Ð½Ð»ÐµÐ³Ðµ — ÑÓеÑÑÓк ÑоелÑа да, Óлеге ÑÓкеÑÑÐºÓ ÑигÑÑÑ ÑкÑ.</p><p>ÐÑ – лиÑик геÑойнÑÒ£ монологÑ. ШÓкеÑÑ Ð°Ð½ÑÒ£ ÑүзлÓÑÐµÐ½Ó ÐºÐ°ÑÑÑ Ð±ÐµÑни Ð´Ó ÓйÑми. ÐÒ£Ð»Ð°Ð³Ð°Ð½Ð¼Ñ Ñл алаÑÐ½Ñ – ÑкмÑ, килеÑкÓнме анÑÒ£ ÓйÑкÓннÓÑе белÓн – ÑкмÑ, Ð±Ñ Ð¼ÓгÑлүм Ñүгел. ÐиÑик геÑой үзенең киңÓÑлÓÑе белÓн ÑÓкеÑÑнең авÑÑÑÑн дÓваладÑм дип ÑйлÑй. ÐÑ Ð°Ð½ÑÒ£ Ñүзне идеаллаÑÑÑÑÑÑннан, үгеÑ-нÓÑÑйÑ
ÓÑнең көÑÐµÐ½Ó ÑамаÑÑз ÑÑанÑÑннан килÓ.</p><p>СÓнең ÑÓкÑÑең – доÑÑÑ ÑÓÑ
Ñең, онÑÑма:<br /> <!--rn-->ÐонÑÒ£ дик Ñк ÑаÑÐ°Ð·Ð»Ó ÐºÐ°Ð¹Ð³Ñ Ð¹Ð¾Ñма.</p><p>ЯгÑни:</p><p>Синең ÑÑлÑлÑгÑÒ£ – Ñинең макÑанÑÑÑÒ£, онÑÑма:<br /> <!--rn-->ÒºÓм мондÑй Ñк-Ð±Ð°Ñ ÑÐ¹Ð»Ð°Ñ Ð±ÐµÐ»Óн ÐºÐ°Ð¹Ð³Ñ Ð¹Ð¾Ñма.</p><p>ЯÑлÑлÑк белÓн макÑанÑ, монÑÒ£ Ó©Ñен гоÑÑÑланÑ, Ð±Ñ Ð´Ó©Ð½ÑÑдан ваз киÑеп, аÑ
иÑÓÑÐºÓ Ð±Ð°ÑÑÑга Ñ
ÓзеÑлÓнү мÓÑÓкаÑе белÓн Ð³ÐµÐ½Ó ÑÑÓÒ¯ – ÑÑÑÐ¸Ð»Ð°Ñ Ò»Óм дÓÑвиÑлÓÑÐ³Ó Ñ
Ð°Ñ ÑÑйÑаÑ. ÐÓкин авÑоÑнÑÒ£ ÓйÑеÑÐ³Ó ÑелÓгÓне ÑакÑÑй каÑлаÑлÑÑак. Ул ÑÓкеÑÑне (гомÑмÓн, ÓÑÓÑне ÑкÑÑÑнÑ) гоÑÑÑ Ð±ÑлÑÑга, күңел байлÑгÑн аÑÑÑÑÑа баÑÑÑга, бÓÑ
еÑÐºÓ Ð¸ÑеÑÒ¯ макÑаÑÑнда аң-белемне даими күÑÓÑÒ¯Ð³Ó Ð¸ÑеÑеÑгÓ, ÑÑнÑÒ£ Ó©Ñен үзеңне ÑÑÐ»Ñ ÑанамаÑка киңÓÑ Ð¸ÑÓ. ÐайлаÑга ÑÑÑйм дип, кеÑелек дÓÑÓÒÓңне ÑÓ©ÑеÑүдÓн ÑакланÑÑга үгеÑлÓве ÑигÑÑÑнең аÑ
ÑÑÑна Ñаба Ñөп ÑÑзÑк бÑл
144Ñп ÓвеÑелÓ. ШÑлай да ÑÑÐ»Ñ ÑÓкеÑÑ ÐºÐµÐ¼Ð³Ó ÑÑенÑÑга ÑÐ¸ÐµÑ Ñоң? «Ó¨Ð¼ÐµÑ Ð¸Ñ ÑизкÑңи ÑÓÑ
ман ÑÓÑ
имдÓй» («Ð°Ð·ÑгÑÒ£Ð½Ñ Ðлладан Ó©Ð¼ÐµÑ Ð¸Ñ»). Төп киңÓÑе, ÑÑлай иÑеп, ÐÐ»Ð»Ð°Ò»Ñ Ð¢ÓгалÓне зÑÑлаÑ, иÑеңнÓн ÑÑгаÑмаÑ, аңа мÓÑÑ
ÓмÓÑ ÑоÑап мөÑÓÒÓгаÑÑ Ð¸ÑÓÑÐ³Ó ÑакÑÑÑ Ð±ÑлÑп ÑÑга. ЯгÑни, мÓгÑÑиÑÓÑÑелÓÑÐ³Ó Ñ
Ð°Ñ Ð±ÑлганÑа, белем ÑлÑнда ÑÑÑÑÑлÑк кÑÑ ÐºÐµÑене маÑÑÑ, бÓÑ
еÑле иÑÓ, мÑллÑк ÑлÑна ÑнÓлÑÓ. ÐомÑÑзлÑк кебек ÑүбÓн ÑÑйÑаÑка каÑÑÑ Ð¸Ñеп Ð.ТÑкай белемлелекне кÑÑ.</p><p>«Ð калÓм!» ÑигÑÑÐµÐ½Ð´Ó Ð.ТÑкай ÑÑл Ñк ÑикеÑне Ò¯ÑÑеÑÓ. ÐалÓм ÑÑдÓÐ¼ÐµÐ½Ð´Ó (Ð±Ñ Ð¾ÑÑакÑа белемлелек дип аңлаÑга киÑÓк) ÑÑÑÑ Ñлга баÑÑйк, ди. Ðез – ÓÑиÑлÓÑ, Ñ
окÑкÑÑзлаÑ, ÑÑл Ñк вакÑÑÑа ÑлкаÑлаÑ. ШÑңа без Ñ
ÑÑлÑкÑа калганбÑз. ÓÐ½Ó Ð±ÐµÐ»ÐµÐ¼Ð»ÐµÐ»ÐµÐº ÐвÑÐ¾Ð¿Ð°Ð½Ñ ÐºÒ¯ÐºÐ»ÓÑÐ³Ó ÐºÒ¯ÑÓÑде. Ó Ð±ÐµÐ· Òиде ÐºÐ°Ñ ÒÐ¸Ñ Ð°ÑÑÑна ÑÓ©ÑкÓн Ñ
ÓлдÓ.</p><p>ÐÒ¯ÑÓбез, Ð.ТÑкай ике кÑйÑÐ³Ð°Ð½Ñ – ÐөнбаÑÑÑ Ð±ÐµÐ»Óн ÐөнÑÑгÑÑÐ½Ñ Ð±ÐµÐ»ÐµÐ¼Ð»ÐµÐ»ÐµÐº, ÑоÑмÑÑÑÐ°Ð³Ñ ÑÑÑннаÑÑ, Ò¯ÑÐµÑ Ð´ÓÑÓÒÓлÓÑе ÑгÑннан капма-каÑÑÑ ÐºÑÑ. ÐиллÓÑнең Ð±Ñ Ñ
Óле анÑÒ£ ÑзмÑÑ ÐºÐ¸ÑабÑна ÑеÑкÓлгÓнме ÓллÓ, дип Ñйлана. ÐÑ Ñ
ÓлдÓн ÑÑгÑнÑÒ£ беÑдÓÐ½Ð±ÐµÑ ÑÐ»Ñ – белемлелекнең кÑйммÓÑен бÓÑлÓÒ¯, наданлÑкнÑÒ£ агÑ, наÑÐ°Ñ Ð½ÓÑÑÓ Ð¸ÐºÓнен аңлаÑÑ. «ÐаÑÐ°Ð½Ñ Ñз каÑа диб Ò»Óм игÑÑиÑÐ°Ñ Ð¸Ñ Ð°ÐºÐ½Ñ Ð°Ðº» («Ñз каÑÐ°Ð½Ñ ÐºÐ°Ñа дип Ò»Óм Ð°ÐºÐ½Ñ Ð°Ðº»), ÑгÑни калÓм баÑÑ Ñик дөÑеÑÐ»ÐµÐºÐºÓ Ð³ÐµÐ½Ó ÑÑгÑÑ Ð±Ñла ала. ÐеÑÑм кеÑелÓÑÐ³Ó Ñүгел, бÓлки миллÓÑнең ÑÑлаем авÑÑÑÑна багаÑга өнди. ЯгÑни наданлÑÐºÐ½Ñ Ð³Ð¾Ð¼ÑммиллÓÑÐºÓ Ñ
Ð°Ñ Ð°Ð²ÑÑÑ Ð´Ð¸Ð¿ аÑÑй. Ðлай гÑна да Ñүгел, баÑлÑк мөÑÐµÐ»Ð¼Ð°Ð½Ð½Ð°Ñ Ð´Ð° ÑÑÑÑ Ñк авÑÑÑга дÑÑаÑ. ÐÓÑ
ÐµÑ Ò»Óм ÑкÑÑ ÐºÐ¸Ð»ÓÑÓгебез ÑиннÓн килеÑ, дип, ÑагÑйÑÑ ÐºÐ°Ð»ÓÐ¼Ð³Ó Ð·ÑÑ Ó©Ð¼ÐµÑлÓÑ Ð±ÐµÐ»Óн каÑÑй.</p><p>ÓÐ¹Ð»Ó ÑÑдÓм Ð±ÐµÐ·Ð³Ó Ò»ÓÑдÓм, и калÓм, кÑйл мÓÑÑ
ÓмÓÑ;<br /> <!--rn-->ÐÓÑгÑлÑнÑÑн (дÓÑÐ³Ñ ÑлÑйÑÑн – беÑÑен, киÑÑен.) ÒÓ©Ð¼Ð»Ó Ñ
ÓÑÑÓÑ, ÑÓкÑÑ Ð²Ó Ñ
ÓкÑÑ, мÓÑкÓнÓÑ!</p><p>ЯгÑни:</p><p>РкалÓм, Ð±ÐµÐ·Ð³Ó Ò»ÓÑдаим ÑÑдÓм Ò»Óм мÓÑÑ
ÓмÓÑ Ð¸Ñ;<br /> <!--rn-->Ð¥ÓÑÑÓÑ, Ñ
ÑÑлÑк, меÑкенлеклÓÑ – мÓÒ£Ð³ÐµÐ³Ó ÐºÐ¸Ñ!</p><p>ТаÑÐ°Ñ Ð¼Ð¸Ð»Ð»ÓÑенең ÑикеÑен Ò¯ÑкенÓйÑÒ¯, ÑÑл Ð½Ð¸Ð³ÐµÐ·Ð´Ó Ð°Ð½Ñ Ð±ÐµÑлÓÑÑеÑÒ¯ Ð.ТÑкайнÑÒ£ Ñөп гамÑнÓÑеннÓн беÑÑе бÑлÑп ÓвеÑелÓ.</p><p>ÐÐ¾Ð½Ñ Ñл ÑÓ©Ñле ÓÑÓÑлÓÑÐµÐ½Ð´Ó ÐºÐ°Ð¹Ñа-кайÑа ÓйÑÓ. «Ð¤Ð¸ÐºÐµÑ» гÓзиÑÓÑÐµÐ½Ó Ð³ÐµÐ½Ó Ð¼Ð°Ñ
ÑÑÑ Ñүгел» иÑемле ÑигÑÑÐµÐ½Ð´Ó Ð±Ñ ÑелÓген аÑÑкÑан-аÑÑк белдеÑÓ:</p><p>ФикеÑемез ÑÓÑÑÐ¸ÐºÑ Ó©Ð¼Ð¼ÓÑ Ð¹Ð¸Ð»Ð»ÓÑен иÑдеÑмÓÑен,<br /> <!--rn-->ÐÑдеÑеб, ÑÓÒ¯Ñ
Ð¸Ð´Ó Ð¼Ð¸Ð»Ð»ÓÑ ÑллаÑÑн киÑдеÑмÓÑен.</p><p>ЯгÑни:</p><p>ФикеÑебез Ñ
алÑÐºÐ½Ñ ÑаÑкаÑкÑÑ ÒиллÓÑ Ð¸ÑÑеÑмÓÑен,<br /> <!--rn-->ÐÑÑеÑеп, миллÓÑнең беÑлÓÑÒ¯ ÑлÑн киÑÑеÑмÓÑен.</p><p>Ð.ТÑкай иÒаÑÑнÑÒ£ баÑлангÑÑ ÑоÑÑнда, ÑгÑни 1907 елнÑÒ£ ÑÑÑалаÑÑна кадÓÑ, байÑак ÑигÑÑÑлÓÑен ÑÓ©Ñек ÑÐµÐ»ÐµÐ½Ó ÑкÑн иÑеп Ñзган. Ул үзе Ð´Ó Ð¸ÒаÑÑнÑÒ£ Óлеге ÑоÑÑн «ÑÓ©ÑеклÓÑÐ³Ó ÑÓгÑÐ»Ð¸Ñ Ð²Ð°ÐºÑÑÑ...» дип аÑÑй, ÑгÑни «ÑÓ©ÑеклÓÑÐ³Ó Ð¸ÑÑÒ¯ вакÑÑÑ». ÐонÑÒ£ ÐºÐ°Ð¹Ð±ÐµÑ ÑÓбÓплÓÑе Ð´Ó Ð±Ð°Ñ. ÐеÑенÑедÓн, оÑÑÐ°Ð·Ñ ÐоÑÑйгÑлла Ñ
ÓзÑÓÑ, үзе ÐиÑÑÑда ÑкÑп кайÑкан кеÑе бÑлаÑак, ÐабдÑллага гаÑÑз (ÑигÑÑÑ ÑөзелеÑе) дÓÑеÑлÓÑÐµÐ½Ð´Ó Ð³Ð°ÑÓп, ÑаÑÑÑ, ÑÓ©Ñек ÑигÑÑÑлÓÑе канÑннаÑÑн өйÑÓÑкÓн. ÐкенÑедÓн, 1902-1903 еллаÑда «ÐоÑÑйгиѻ мÓдÑÓÑÓÑÐµÐ½Ð´Ó Ð±ÐµÑ ÑÓ©Ñек ÑÓкеÑÑе ÑкÑй. Óлеге ÑÓ©Ñек егеÑе ÑигÑÑÑлÓÑ Ñза, алаÑÐ½Ñ Ð´ÑÑÑÑ ÐабдÑллага маÑÑÑ Ð¸Ñеп ÑÑÑан ÑкÑп-ÑкÑп күÑÑÓÑÓ. «Ð¨Ñл ÑÓкеÑÑ Ð±ÐµÐ»Óн ÑоÑган заманнаÑда ÐабдÑлла ÓÑÓнде ÑÓ©Ñек ÑоманнаÑÑн бик ÑÑаÑÑп ÑкÑп йөÑи иде», – дип Ñза Ð.ÐаÑиев.</p><p>Óмма «1907 ÑÓнÓнең ÑÐ¾Ò£Ð³Ñ ÑÑÑÑÑÑнÑÒ£ баÑлаÑÑнда Ñл үзенең «Ð¨Ò¯ÑÓле»Ñе белÓн нÓÐºÑ ÑаÑÐ°Ñ ÑÐµÐ»ÐµÐ½Ó ÓйлÓнеп киÑÓ. Ðннан Ñоң Ñзган ÑигÑÑÑлÓÑенең бөÑенлÓен диÑÑлек ÑаÑаÑÑа Ñза», – дип билгелÓп Ò¯ÑÓ ÑагÑйÑÑнең замандаÑÑ Ð½ÓÑÐ¸Ñ ÐÑйлÑмеÑдин ШÓÑÓÑ.</p><p>1907 елда Ðазанга килгÓÑ, Ñл биÑÐµÐ´Ó ÑаÑÐ°Ñ ÑагÑйÑÑлÓÑенең, бигÑÓк ÑÓ Ð¡.Ð Óмиев ÓÑÓÑлÓÑен күплÓп ÑкÑй Ò»Óм ÑаÑÐ°Ñ ÑүзлÓÑенең ÑигÑÑÑÐ´Ó Ð¼Ð°ÑÑÑ ÑңгÑÑаÑÑна Ñоклана. ÐимÓк, Ðазанга кайÑÑ Ð.ТÑкай Ó©Ñен Ñ
алкÑбÑз ÑÐµÐ»ÐµÐ½Ó ÐºÐ°Ð¹ÑÑ Ð´Ð° бÑÐ
144»Ð³Ð°Ð½ икÓн. «Ðез, ÑаÑаÑлаÑ, һаман да ÑаÑаÑÐ»Ð°Ñ Ð±ÑлÑп калдÑк», –дип ÑÐ·Ð´Ñ Ð. ТÑкай гоÑÑÑланÑп. ÐÑ ÑүзлÓÑÐ´Ó ÑиÑÓн мÓгÑÐ½Ó Ð±Ð°Ñ. Óйе, баÑка Ñ
алÑклаÑнÑÒ£ ÓдÓбиÑÑлаÑÑна ÑокланÑÑга, алаÑÐ´Ð°Ð³Ñ Ò¯Ð· ÐºÒ¯Ò£ÐµÐ»ÐµÒ£Ó Ð°Ð²Ð°Ð·Ð´Ð°Ñ ÑклаÑга биÑаÑÐ°Ñ Ð±ÑлмаÑка мөмкин, Óмма Ñинең ÓдÓбиÑÑÑÒ£Ð½Ñ Ð´Ð° баÑÐºÐ°Ð»Ð°Ñ Ò¯Ð· иÑÑеннÓÑ Ð´Ð¸ÑÓÒ£, Ð°Ð½Ñ Ð½Ð¸Ð³ÐµÐ·Ð´Ó ÑÑган миллÓÑеңнең ÑÓнгаÑÑÑÓ ÑикеÑлÓÒ¯ ÑаÑалаÑÑ ÑÑдÓÐ¼ÐµÐ½Ð´Ó Ò¯ÑÑеÑÒ¯ заÑÑÑ. ÐÐ¾Ð½Ñ Ð³Ð°Ð¼ÓÐ»Ð³Ó Ð°ÑÑÑÑÑ – Ð.ТÑкайнÑÒ£ ÓдÓбиÑÑÑбÑз алдÑнда күÑÑÓÑкÓн ÑагÑн Ð±ÐµÑ Ð·ÑÑ Ñ
езмÓÑе.</p><p>Ð.ТÑкайнÑÒ£ күпÑелек ÑигÑÑÑлÓÑенең үзеннÓн-үзе ÒÑÑлап ÑоÑÑлаÑÑна, ÑгÑни мÑзÑкалÑÐ»ÐµÐ³ÐµÐ½Ó Ð¸Ð³ÑÑÐ¸Ð±Ð°Ñ Ð¸Ñми мөмкин Ñүгел. ÐөнÑÑгÑÑÑа ÑигÑÑÑлÓÑне көй белÓн ÑÐºÑ Ð³Ð°Ð´ÓÑе Ñлек-ÑлекÑÓн килÓ. ÐÓкин ÑаÑÐ°Ñ Ñеленең ÑигÑÑилеге, ÒÑÑ ÑÓнгаÑебезнең нÑк Ò¯ÑкÓн бÑлÑÑ, ÑгÑни боÑÑн-боÑÑннан ÑигÑÑи Ñүз белÓн көйнең аеÑÑлгÑÑÑз бÑлÑп Ò¯Ñелүе — безнең үзебезнең Ð´Ó ÑабигÑй ÑÑйÑаÑÑбÑз.</p><p>«Ð¢Ñкай – Ñ
ÓÑÑа Ò»ÓÑÐ±ÐµÑ Ð°Ð²Ð°Ð·Ð½ÑÒ£ ÑиÑмик Ò»Óм мÑзÑÐºÐ°Ð»Ñ Ð±ÐµÑÓмлеген Ñизеп, үлÑÓп иÒÐ°Ñ Ð¸ÑкÓн ÑагÑйÑÑлÓÑнең иң күÑенеклеÑе. ÐнÑÒ£ ÑигÑÑи ÑÐµÐ»ÐµÐ½Ð´Ó ÑүзлÓÑнең... мÓгÑÐ½Ó ÑÑÑÓлеге Ð³ÐµÐ½Ó Ñүгел, алаÑнÑÒ£ ÑмоÑÐ¸Ð¾Ð½Ð°Ð»Ñ Ò»Óм мÑзÑÐºÐ°Ð»Ñ ÑÓ©ÑмеÑлÓÑе Ð´Ó ÑлÑÑÑап киÑÑе, ÑигÑÑи ÑÑгÑлмалÑлÑгÑ... аÑÑлдѻ (Ð.ХалиÑ). «Ð¢Ñкай ÑигÑÑÑлÓÑенең ÑкÑÑÑÐ½Ñ Ð¼Ó©ÑÓÑ
Ñ
ÓÑ (ÑиÑ
еÑли ÑоÑган) иÑÓ ÑоÑган Ñ
оÑÑÑиÑÑлÓÑеннÓн беÑÑе – алаÑнÑÒ£ гадÓÑÑÓн ÑÑÑ Ð¼ÑзÑкалÑнÑй бÑлÑлаÑÑдÑÑ. ТÑкай ÑигÑÑÑлÓÑе үзлÓÑеннÓн-үзлÓÑе ÑкÑлалаѻ (Ðали Ð ÓÑ
им). ÐÐ¾Ð»Ð°Ñ Ð.ТÑкайнÑÒ£ иң ÓүвÓл Ñ
алÑк авÑз иÒаÑÑна, бигÑÓк ÑÓ ÒÑÑ ÑÓнгаÑенÓ, ÑÑÑ
байлÑгÑна нигезлÓнеп иÒÐ°Ñ Ð¸ÑүеннÓн килÓ. Ул болай дигÓн иде: «Ð¥Ð°Ð»Ñк ÒÑÑлаÑÑ Ð±ÐµÐ·Ð½ÐµÒ£ килÓÑÓкÑÓ Ð¼Óйданга килÓÑÓк ÓдÓбиÑÑÑбÑзга, Ð±ÐµÑ Ð´Ó ÑөбһÓÑез, нигез бÑлаÑакÑÑÑ». ÐÑ ÑÑннан да дөÑеÑ. «Ðин кеÑкенÓдÓн үк ÒÑÑÑÑ Ð¸Ð´ÐµÐ¼. Ðайда иÑеÑÑÓм дÓ, ÒÑÑÐ»Ð°Ñ ÑавÑÑÑн ÑалкÑн кан белÓн ÑÑңлÑй алмÑй идем. ÐÓдÑÓÑÓÐ´Ó Ð¼Ð¸Ð½Ðµ ÒÑÑÑÑ Ð´Ð¸Ð»ÓÑ Ð¸Ð´Ðµ. ÐеÑкенÓдÓн үк ÐºÒ¯Ò£ÐµÐ»ÐµÐ¼Ó ÐºÐµÑеп ÑÑнаÑкан ÒÑÑÑÐ»Ð°Ñ ÑөймÓкемнÓн (ÑÓ©ÑемнÓн) Ð¼Ð¸Ð½Ð´Ó ÑÑган Ñелемезне ÑÓ©Ñ ÑÑгÑдÑ. ÓгÓÑ Ð¼Ð¸Ò£Ð° ÒÑÑÑÐ»Ð°Ñ ÑÑдÓм иÑмÓÑÓ, мин ÑÑган Ñелемезне ÑөймÓк кеби Ð±ÐµÑ Ð¾Ð»Ñг нигÑмÓÑÐºÓ Ð¼Ð°Ð»Ð¸Ðº бÑла алÑÑ Ð¸Ð´ÐµÐ¼Ð¼ÐµÐ½Ð¸? ЯÑÓÑен Ñ
алÑк ÓдÓбиÑÑÑ, ÑÑÓÑен ÑÑган Ñел!»</p><p>Óйе, Ð.ТÑкай бик ÑÓ Ñ
аклÑ, балада ÑÑган ÑÐµÐ»Ð³Ó Ð¼ÓÑ
ÓббÓÑ ÑÑÑÑда Ñ
алкÑбÑз ÒÑÑлаÑÑнÑÒ£ ÓÒ»ÓмиÑÑе гаÑÑÑ Ð·ÑÑ. ÐаланÑÒ£ нинди ÒÑÑ ÒÑÑлап Ò¯Ñүе – анÑÒ£ килÓÑÓген Ñ
Óл иÑÒ¯ дигÓн Ñүз. «Ð¥Ð°Ð»Ñк ÒÑÑлаÑÑнÑÒ£ ÒÓÒ¯Ò»ÓÑ Ð²Ó ÑкÑÑлаÑдан да кÑйммÓÑле Ð±ÐµÑ Ð½ÓÑÑÓ Ð±ÑÐ»Ð³Ð°Ð½Ñ Ó©Ñен Ð´Ó Ð°Ð»Ð°Ñга ÓÒ»ÓмиÑÑ Ð±Ð¸ÑеÑÐ³Ó ÐºÐ¸ÑÓк. ÐлаÑÐ½Ñ ÑгалÑмаÑка иÒÑиһад иÑÓÑÐ³Ó ÐºÐ¸ÑÓк», – дип, Ñл үзенең Ð±Ñ Ð¼ÓÑÑÓлÓдÓге Ñөп ÑлÑн билгелÓде. Ул Ð±Ñ ÑÑÑÓ ÑÑн мÓгÑнÓÑÐµÐ½Ð´Ó ÑÑÑÑÑлÑк күÑÑÓÑÑе. ÐнÑÒ£, мÓÑÓлÓн, «Ð¡Ð°Ðº-Сок» бÓеÑен ÒÑÑга аеÑÑм игÑÑÐ¸Ð±Ð°Ñ Ð¸ÑкÓнлеге мÓгÑлүм. «Ðин Ð±Ñ «Ð¡Ð°Ðº-Сок» дип аÑалган «Ð¼Ð¸Ð»Ð»Ð¸ ÑанÑазиÑбез» Ñ
акÑнда күп-күп кеÑелÓÑдÓн күп-күп иÑÑиÑÑаÑлаÑда бÑÐ
144»ÑндÑм (ÑоÑаÑÑÑм). «Ð¡Ð°Ðº-Сок» бÓеÑен белÓÑезме? ÐелÑÓгез, ÑзÑп киÑеÑÑÓгез иде, – дип Ò¯Ñендем». ШÑл Ñк вакÑÑÑа бÑлаÑак ÑагÑйÑÑ ÒаекÑа мÓдÑÓÑÓÐ´Ó ÑкÑганда Ñк Ñ
алÑк ÒÑÑлаÑÑн ÒÑÑга дÓÑÑÑенÓ. ÒÓйге Ñлга киÑÒ¯Ñе ÑÓкеÑÑлÓÑÐ³Ó Ò¯Ð· ÑөбÓклÓÑендÓге ÓкиÑÑлÓÑ, ÒÑÑÐ»Ð°Ñ Ò»Óм баÑка Ñ
алÑк авÑз иÒаÑÑ ÓÑÓÑлÓÑен ÑзÑп алÑп килүлÓÑен ÑоÑÑй ÑоÑган бÑлган. ШÑл ÑÓвеÑле анÑÒ£ «ÒÑÑÐ»Ð°Ñ Ð´ÓÑÑÓÑе» баÑлÑкка килгÓн. ÐÑ Ð´ÓÑÑÓÑ Óле 1946 елда гÑна ÑабÑлган Ò»Óм Ñл ÑÑл Ñк елда баÑÑÑÑÑп Ñа ÑÑгаÑÑлган. Ðнда ÑÑÑзга ÑкÑн ÒÑÑнÑÒ£ ÑүзлÓÑе ÑеÑкÓлгÓн. Ð¡Ð°Ñ ÑаÑÐ°Ñ ÑÐµÐ»ÐµÐ½Ð´Ó Ð±Ñ ÒÑÑÐ»Ð°Ñ Ð.ТÑкай Ó©Ñен ÑигÑÑи мÓкÑÓп бÑлгандÑÑ Ð´Ð¸Ð¿ ÑйлаÑга киÑÓк. ÐиÑедÓге ÒÑÑлаÑнÑÒ£ ÑÑилÑ, обÑазлÑлÑк, ÑÓ©Ð·ÐµÐ»ÐµÑ ÑгÑннан ÑÓ©Ñле-ÑÓ©Ñле, бай Ò¯ÑнÓкле бÑлÑÑ ÑÑннан да күңеле Ñүз ÑÓнгаÑÐµÐ½Ó ÑаÑÑÑлган кеÑене ÑокландÑÑмÑй калмÑй.</p><p>ШагÑйÑÑ ÑоңÑннан да Ñ
алкÑбÑзнÑÒ£ ÒÑÑлаÑÑн, ÓкиÑÑлÓÑен, мÓзÓклÓÑен, ÑабÑÑмаклаÑÑн өйÑÓнүгÓ, алаÑÐ½Ñ ÓÑÓÑлÓÑÐµÐ½Ð´Ó ÑайдаланÑга зÑÑ ÓÒ»ÓмиÑÑ Ð±Ð¸Ñде. ÐÓ©ÑеÑÑÓге, Ñл Ñ
алÑк авÑз иÒаÑÑна ÑаÑндÑ, анÑÒ£ ÑÑÑеÑик ÑикеÑлÓÐ²ÐµÐ½Ð´Ó Ò¯Ð·Ðµ Ó©Ñен Ð¾Ð»Ñ Ò¯ÑнÓк күÑде. ÐÑ Ð¸ÑÓ Ð°Ò£Ð° Ñ
алÑк ÑаÑаÑÑннан үз иÑеп кабÑл иÑелеÑлек ÓÑÓÑлÓÑ ÑзаÑга мөмкинлек ÑÑдÑÑдÑ. ÐнÑÒ£ иÒаÑÑна ÑÑн мÓгÑнÓÑÐµÐ½Ð´Ó Ñ
алÑкÑанлÑк Ñ
Ð°Ñ Ð¸Ð´Ðµ. ФолÑклоÑга мÓÑ
ÓббÓÑ ÓÑÓÑлÓÑенең Ñелен Ñ
алÑк ÑөйлÓÐ¼ÐµÐ½Ó ÑкÑнайÑÑÑ, обÑазлÑлÑгÑн көÑÓйÑÒ¯Ð³Ó ÐºÐ¸ÑеÑде. ÓÐ½Ó ÑÑлай үзеннÓн-үзе ÒÑÑлап ÑоÑÑÑÑ Ð.ТÑкай Ñеле белÓн Ñ
алÑк Ñеле аеÑÑÐ»Ð¼Ð°Ñ Ð±ÐµÑбөÑенне ÑÓÑкил иÑÑе.</p><p>ХалÑк ÑÑÑ
Ñ ÑагÑйÑÑ ÓÑÓÑлÓÑенең ÑÑкÑмаÑÑнда бик ÑабигÑй ÑÑÑн алдÑ. ÐнÑÒ£ «Óллүки», «Ð¢ÓÑÑилÓÒ¯», «ÐилÓйлүк», «Ð¢Ñган Ñел» кебек ÒÑÑлаÑÑ ÑÑлкадÓÑ Ñ
алÑклаÑÑÑ ÐºÐ¸, алаÑÐ½Ñ ÑагÑйÑÑ Ð¸ÒÐ°Ñ Ð¸ÑкÓне Ñизелми дÓ. ÐлаÑда Ò»ÓÑкем үз күңелендÓге Ñ
иÑлÓÑÐ³Ó Ð°Ð²Ð°Ð·Ð´Ð°ÑлÑк Ñаба. «Ð¢Ñган Ñел» ÒÑÑÑ Ð¸ÑÓ ÑÐ¾Ò£Ð³Ñ ÐµÐ»Ð»Ð°Ñда аеÑÑÑа ÐµÑ ÑңгÑÑÑй. Ðүп ÐºÐµÐ½Ó ÓдÓби-мÑзÑÐºÐ°Ð»Ñ ÐºÐ¸ÑÓлÓÑ, Ñ
ÓÑÑа ÑÓ©Ñле ÒÑÐµÐ½Ð½Ð°Ñ Ð´Ð° ÑÑÑÑ ÒÑÑ ÑңгÑÑÐ°Ð²Ñ Ð±ÐµÐ»Óн ÑÓмамлана.</p><p>ХалкÑбÑз ÑÑдÑÑган ÓкиÑÑлÓÑÐ³Ó Ð½Ð¸Ð³ÐµÐ·Ð»Óнеп Ñңа ÑигÑÑи ÓкиÑÑлÓÑ Ð¸ÒÐ°Ñ Ð¸Ñүнең маÑÑÑ Ò¯ÑнÓклÓÑен Ð´Ó Ð±ÐµÐ·Ð³Ó Ð.ТÑкай биÑде. «Ð¡Ñ анаÑÑ», «ÐÓÒÓ Ð±ÐµÐ»Óн СаÑÑк ÓкиÑÑе», «Ð¨Ò¯ÑÓле» ÓкиÑÑлÓÑен кем Ð³ÐµÐ½Ó Ð±ÐµÐ»Ð¼Ð¸? «ÐеÑÓн базаÑÑ, ÑÑ
Ñд Яңа ÐиÑекбаѻ ÑаÑиÑик поÑмаÑÑнда да ÓкиÑÑ Ð°Ð»ÑмнаÑÑ Ð¾ÑÑÑÐ»Ñ ÐºÑлланÑлган. ХалÑк авÑз иÒаÑÑ ÑагÑйÑÑÐ³Ó Ð¾Ð±ÑазлÑлÑкка иÑеÑÒ¯Ð´Ó Ð±Ð¸Ðº ÑÐ°Ð¹Ð´Ð°Ð»Ñ Ò¯ÑнÓк бÑлдÑ.<br /> <!--rn-->ЧÑн ÑагÑйÑÑ Ð±ÑÐ»Ñ Ð±ÐµÑвакÑÑÑа да Òиңел бÑлмаган. Чөнки иÑ
Ð»Ð°Ñ Ñаг
144ÑйÑÑ ÐºÐµÑе дөÑеÑен ÒÑÑлаÑга ÑиеÑ. «ÐÓ©ÑÐµÑ Ñүз ÐºÒ¯Ð·Ð³Ó ÐºÑлÑÑ Ð±ÑлÑп кадала», – ди Ñ
алÑк. Ð.ТÑкай да ÑагÑйÑÑÐ»ÐµÐºÐºÓ ÑгаÑÑ Ð±ÓÑ Ð±Ð¸ÑÓ, Ð°Ð½Ñ «Ð¡Óмави Ñүз» («Ðүк Ñүзен») ÑөйлÓÒ¯Ñе иÑеп күз алдÑна киÑеÑÓ. ÐÓкин мондÑй кеÑÐµÐ³Ó ÑÑÓве авÑÑ Ð±ÑлÑÑ. Чөнки:</p><p>Ð¯Ð²Ð°Ñ Ó©ÑÑÐµÒ£Ó Ð±Ó©Ò»ÑÐ°Ð½Ð½Ð°Ñ (1) , Ñ
ÓÑÓдлÓÑ (2),<br /> <!--rn-->ÐоÑÑлÑÑ ÑлÑңа Ò»ÓÑÑÓ©Ñле ÑÓдлÓÑ(3).<br /> <!--rn--><br /> <!--rn--><i>(1) ÐÓ©Ò»ÑÐ°Ð½Ð½Ð°Ñ – Ñла, наÑ
ак ÑүзлÓÑ.<br /> <!--rn-->(2) Ð¥ÓÑÓдлÓÑ – көнÑелек.<br /> <!--rn-->(3) СÓдлÓÑ – каÑÑÑлÑклаÑ, ÑоÑкаÑлÑклаÑ. </i><br /> («Ð¨Ð°Ð³ÑйÑÑгӻ )<br /> <!--rn--></p><p><!--rn--></p><p><!--rn-->ШÑлай да ÑагÑйÑÑлек көÑÐµÐ½Ó Ð¸Ñ Ð±Ñлган кеÑе кÑÑкÑп калмаÑка ÑиеÑ. ШагÑйÑÑне ÑÓ©Ñле ÑкÑан кÑÑÑÐ°Ð»Ð°Ñ Ð´Ð°, Ñл «ÐºÒ¯ÐºÑÓк биÑеп каÑÑÑ ÑоѻÑÑга ÑиеÑ.</p><p>Уңга, ÑÑлга аÑмÑйм, Ò»Óнүз (һаман) алга баÑам,<br /> <!--rn-->Юлда Ð¼Ð°Ð½Ð¸Ð³Ñ (ÑоÑкаÑлÑк, киÑÑÓ) күÑÑÓм, ÑибÓм Ð´Ó Ð°ÑдаÑам;<br /> <!--rn-->ÐалÓм кÑлда бÑла ÑоÑÑп, ÑÑÑ ÑагÑйÑÑгÓ,<br /> <!--rn-->ÐÓгÑÐ»Ò¯Ð¼Ð´ÐµÑ ÐºÐ¸, кÑÑÐºÑ Ð±ÐµÑлÓн Ó©Ñкү Ñ
аÑам,<br /> <!--rn-->(«ÐÐµÑ ÑаÑÐ°Ñ ÑагÑйÑенең ÑүзлÓÑе»)</p><p>ТоÑмÑÑÑÐ°Ð³Ñ Ð°ÑÑ-ÑÓ©Ñене ÑзÑа да, ÑагÑйÑÑнең ниÑÑе ÑÑ
ÑÑ. ХалÑкнÑÒ£ Ð±ÐµÑ Ó©Ð»ÐµÑе, ÓлбÓÑÑÓ, Ð°Ð½Ñ Ó©Ð½Óп беÑеÑми, инде Ð°Ð½Ñ Ò¯Ð·Ð³ÓÑÑеп бÑлмаÑ, «Ð±Ó©ÐºÑене ÐºÐ°Ð±ÐµÑ Ð³ÐµÐ½Ó ÑөзÓÑÓ» дип кÑл Ñелки. Óмма ÑагÑйÑÑ Ò¯Ð·Ðµ ÑÑана:</p><p>ÐөкÑе Ñүгел, ÑөзÓлеÑÐ³Ó ÐºÐ°Ð±ÐµÑ ÐºÓ©Ñмим,<br /> <!--rn-->ТÓÒ£Ñем ÑÓÐ¹Ð·Ñ (Ходай ÑÓÑ
мÓÑе) минем ÐºÒ¯Ò£ÐµÐ»ÐµÐ¼Ð³Ó Ñз ÑалÑÑ.</p><p>Ð.ТÑкайÑа, ÑагÑйÑÑ ÑоÑмÑÑ Ð²Ð°ÐºÐ»ÑклаÑÑннан Ó©ÑÑен бÑлÑÑга ÑиеÑ. Ðик дигÓндÓ, йоÑÑÑа аÑÑалган ÐºÐ¾Ñ Ð¾Ñа алмÑй. ÐакÑÑнÑп, алÑÑн ÑÑлÑÑÑÐ°Ð²Ñ Ð°ÑÑÑна ÑÓ©ÑÑÓÒ£, ÑагÑйÑÑлек ÑаÒÑ Ð¼Óңге Ñиңа бÑлмаÑ.</p><p>ÐÐ°Ñ Ð¸Ð¼Ó Ñин – зÑÑ Ñин – Ð±Ñ Óдна ÒанлÑÐ»Ð°Ñ (бик ÑүбÓн ÒанлÑлаÑ) дөнÑÑÑÑна;<br /> <!--rn-->ÐадиÑаһ Ñин! Ðик киÑÓкÑÓ, Ð±Ð°Ñ Ð¸Ñен дөнÑÑ Ñиңа.<br /> <!--rn-->(«...гӻ (ЯдкÑÑ))</p><p>СÓламÓÑлеге беÑеп ÑÓне каÑÑайÑа да, ÑагÑйÑÑнең күңеле ÑпÑ-ÑÑÑ, ÒÐ°Ð½Ñ ÐºÓ©Ñле бÑлÑп кала. ÐүкÑÓÐ³ÐµÒ£Ð´Ó ÑигÑÑÑ ÑÑÑ ÑÐ°Ñ Ð±Ñлганда,Ñл ÑаÑлаÑÐ½Ñ ÐºÒ¯ÑÓÑеÑлек кÑÓÑÐºÓ Ð¸Ñ. ÐÒ¯Ò£ÐµÐ»ÐµÐ½Ð´Ó Ð¸ÑÓ Ò»ÓÑвакÑÑ Ñз гÑна. Ðик дигÓндÓ, анÑÒ£ ÑÓÐ½ÐµÐ½Ó ÑигÑÑÑлÓÑеннÓн ÒÑÐ»Ñ ÐºÐ¸Ð»ÐµÐ¿ ÑоÑа.</p><p>ÒÑÑлÑй-ÒÑÑлÑй үлÓÑмен мин үлгÓÐ½Ð´Ó Ð´Ó,<br /> <!--rn-->ÐÓÑми калмам ÐазÑаилне күÑгÓÐ½Ð´Ó Ð´Ó;<br /> <!--rn-->«Ðез киÑÓбез, Ñез калаÑÑз!» – дип ÒÑÑлаÑмÑн,<br /> <!--rn-->ÒÓÑÓдемне ÑÑÑÑак беÑÐ»Ó ÐºÒ¯Ð¼Ð³ÓÐ½Ð´Ó Ð´Ó.</p><p>Ð.ТÑкай ÑагÑйÑÑлекне, анÑÒ£ ÑÑÓÒ¯ ÑÓвеÑен, күңел дөнÑÑÑÑн, ÒÓмгÑÑÑÑÑÓге ÑÑÑнÑн Ð¼ÐµÐ½Ó ÑÑлай аңлÑй. ÐÑ Ð±ÑÑ ÑүзлÓÑ Ð³ÐµÐ½Ó Ñүгел. ÐÑÑлда Ñл ÑÑÑÑ Ò¯Ð·Ðµ ÓйÑкÓннÓÑÐ³Ó Ð³Ð¾Ð¼ÐµÑе бÑе ÑÑгÑÑлÑÐºÐ»Ñ Ð±ÑлÑп калдÑ. ШигÑÑиÑÑне Ñл Ñен-көлке ÑаÑаÑÑ Ð¸Ñеп Ñүгел, бÓлки кеÑелÓÑне ÑÓÑбиÑлÓÒ¯, ÑоÑмÑÑÐ½Ñ Ð¼Ð°ÑÑÑÐ»Ð°Ñ Ò»Óм ÒÓмгÑÑÑÑÐºÓ Ñ
144ÓÑÑÐ¸Ñ Ð¸Ñүнең көÑле коÑÐ°Ð»Ñ Ð±ÑлаÑак каÑÑй.</p><p>ÐÑзгаÑмакÑÑ Ð±ÑлÑаң Ñ
алÑк күңеллÓÑен,<br /> <!--rn-->ТибÑÓÑмÓкÑе бÑлÑаң иң неÑÐºÓ ÐºÑллаÑÑн,<br /> <!--rn-->ÐөйлÓÒ¯ ÑиеÑ, ÓлбÓÑ, аÑÑ Ñ
ÓÑÑÓÑ ÐºÓ©ÐµÐ½,<br /> <!--rn-->ÐиÑÓк Ñүгел мÓгÑнÓÑе Ñк көлке, Ñен.<br /> <!--rn-->(«Ð¡ÓÑлÓÒ¯Ñ
ÓÑез»)</p><p>ШагÑйÑÑнең иÒаÑÑ ÓÐ½Ó ÑÑл «Ð°ÑÑ Ñ
ÓÑÑÓÑ ÐºÓ©ÐµÐ½» көйлÓве белÓн Ñ
алÑк күңелен ÒÓлеп иÑÑе дÓ. Үзе ÑÑÓгÓн еллаÑнÑÒ£ Ð±ÐµÑ Ð³ÐµÐ½Ó Ñ
Óл-ÓÑ
вÓленÓ, игÑÑибаÑÐ½Ñ ÒÓлеп иÑÓÑлек Ð±ÐµÑ Ð³ÐµÐ½Ó Ð²Ð°ÐºÑйгаÑÑна да Ð.ТÑкай биÑаÑÐ°Ñ ÐºÐ°Ð»Ð¼Ñй. Ул кÑÑÑкмÑйÑа Ó©ÑÑен каÑлаÑлаÑнÑ, изүÑе ÑÑйнÑÑлаÑÐ½Ñ ÑÓнкÑйÑÑли, ÐµÑ ÐºÑна Ñ
акимиÑÑлÓÑÐ³Ó Ñел-ÑÐµÑ ÑидеÑүдÓн Ð´Ó ÐºÑÑÑкмÑй. ÐÓÑÓлÓн, Ñл Ò¯Ð·ÐµÐ½Ó ÑндÓÑеп, болай ди:</p><p>Яза күÑмÓ, ÒиÑÓÑ, аÑÑÑк, ТÑкаев, ваÑÑÑок (ÑÓ©ÑмÓ) Ð±Ð°Ñ Ð±Ð¸Ñ;<br /> <!--rn-->ÐÑÑÑÐ»Ð°Ñ Ð°ÑÑÑÑÑп даÑга, ÑÑÑп ÑÐ¾Ñ Ð±ÐµÑ Ð´Ó ÐºÑзгалмай.<br /> <!--rn-->Язам, Ñк, ÑÑкÑамÑйм мин һиÑ, алаÑдан Ð±ÐµÑ Ð´Ó ÐºÐ¾Ñ ÑÑкмай;<br /> ÐидÓÐ½Ð´ÐµÑ ÒаннаÑÑм Ð±Ñ ÐºÑÑкÑлаÑдан Ð±ÐµÑ Ð´Ó ÑÑзланмай.<br /> <!--rn-->(«Ð¡Ð¾ÑÑкоÑÑлаÑга»)</p><p>Ул миллÓÑебезнең кол Ñ
ÓÐ»ÐµÐ½Ó ÑÑзландÑ, анÑÒ£ бÓÑ
еÑле, иÑекле ÑагÑн күÑеÑÐ³Ó ÑелÓде:</p><p>ÐаÑан Ñоң, и ÑÓкÑйÑÑ Ð¼Ð¸Ð»Ð»ÓÑ, бÓһаÑең (Ñз)!<br /> <!--rn-->ÐаÑан киÑÓÑ ÐºÐ¸Ñең, ÐºÐ¸Ð»ÐµÑ Ð½ÓһаÑең (көндез)? –</p><p>дип, Ñ
Ð°Ð»ÐºÑ Ó©Ñен Ñз, ÑкÑÑ ÐºÓ©Ð½Ð½ÓÑ ÐºÐ¸Ð»Ò¯ÐµÐ½ ÑелÓде. Чөнки:</p><p>ÒÓ©Ð¼Ð»Ó ÑикеÑем киÑÓ-көндез ÑÐµÐ·Ð³Ó Ð³Ð°Ð¸Ð´, миллÓÑем;<br /> <!--rn-->СÑйÑ
Ñ
ÓÑÐµÒ£Ð´ÐµÑ ÑÑйÑ
Ñ
ÓÑем Ò»Óм гÑйллÓÑÐµÒ£Ð´ÐµÑ Ð³ÑйллÓÑем.</p><p>ЯгÑни:</p><p>ÐÐ°Ñ Ñем киÑен-көндезен Ñезнең Ñ
акÑа, миллÓÑем;<br /> <!--rn-->СаÑлÑгÑÒ£ – минем ÑаÑлÑк, авÑÑÑÑÒ£ – минем авÑÑÑÑм.<br /> <!--rn-->(«ÐиллÓÑкӻ)</p><p>Ул үз бÓÑ
еÑе ÑÑлаем миллÓÑ Ð¸Ð¼Ð¸Ð½Ð»ÐµÐ³Ðµ белÓн Ð³ÐµÐ½Ó ÑÓÑмин иÑÐµÐ»Ó Ð´Ð¸Ð¿ инандÑ. ÐÑ Ð°Ð½ÑÒ£ Ñ
Ð°Ð»ÐºÑ Ð±ÐµÐ»Óн үзен аеÑÑлгÑÑÑз беÑбөÑен иÑеп каÑÐ°Ð²Ñ Ð¸Ð´Ðµ. Ул ÑаÑаÑнÑÒ£ беÑÒ¯Ð³Ó Ñ
өкем иÑÐµÐ»Ò¯ÐµÐ½Ó Ð¸Ñ
Ð»Ð°Ñ ÓÑнеде. Ð.ÐÑÑ
акÑйнÑÒ£ да ÑÑңа Ñ
ÓÑÑÓÑлÓнеп Ñзган «Ðке йөз елдан Ñоң инкÑйÑаз» дигÓн ÓÑÓÑен Ð.ТÑкайнÑÒ£ ÑгаÑÑ Ð±ÓÑлÓвеннÓн без Ð¼Ð¾Ð½Ñ Ð°ÑÑк күÑÓбез.</p><p>ÐÓ©ÑеÑÑ Ð³ÑйбÑÓÑ Ð²Ð¸Ñде Ð±ÐµÐ·Ð³Ó «ÐнкÑйÑаз» нам Ð±ÐµÑ ÓÑÓÑ,<br /> <!--rn-->ÐÒ», бÑÐ½Ñ Ñзган кеÑе инÑан икÓндеÑ, белмÓдем.<br /> <!--rn-->(«ÐÓ©ÑиÑлÓÑ ÐºÐ°Ð±ÐµÑÑÑанÑннан Ð±ÐµÑ Ð°Ð²Ð°Ð·»)</p><p>ÐнкÑйÑÐ°Ð·Ð½Ñ Ð±ÑлдÑÑÐ¼Ð°Ñ Ð°Ð½ÑÒ£ ÑоÑкан ÑллаÑÑнÑÒ£ беÑÑÐµÐ½Ó ÓвеÑелде.</p><p>Ðүңел белÓн ÑÓ©Ñм бÓÑ
еÑен ÑаÑаÑнÑÒ£,<br /> <!--rn-->ÐÒ¯ÑеÑÐ³Ó ÑаһлÑгÑн, ÑÓÑ
еÑен ÑаÑаÑнÑÒ£.<br /> <!--rn-->ТаÑÐ°Ñ Ð±ÓÑ
еÑе Ó©Ñен мин Òан аÑаÑмÑн:<br /> <!--rn-->ТаÑÐ°Ñ Ð±Ð¸Ñ Ð¼Ð¸Ð½, үзем Ð´Ó ÑÑн ÑаÑаÑмÑн.<br /> <!--rn-->(«Ò®Ð·-үземӻ)</p><p>ШагÑйÑÑ Ñ
алÑклаÑнÑÒ£ ÑаÑиÑ
и ÑзмÑÑлаÑÑ ÑÑÑÑнда Ñйлана, ÑÑл иÑÓпÑÓн ÑаÑаÑнÑÒ£ Ñ
аннаÑÑна ÐºÐ°Ð¹Ð³Ñ ÐºÐ¸Ð»Ò¯ÐµÐ½ÐµÒ£, Ð¡Ó©ÐµÐ¼Ð±Ð¸ÐºÓ ÐºÐµÐ±ÐµÐºÐ»ÓÑнең елÑй-елÑй Òан биÑүлÓÑенең ÑÓбÓплÓÑен Ñзли Ò»Óм Ñаба да:</p><p>Юк ÑÑл безлÓÑÐ´Ó Ð±ÐµÑлÓÑмÓк;<br /> <!--rn-->Юк беÑгÓ-беÑÐ³Ó Ð³Ó©ÑлÓÑмÓк,<br /> <!--rn-->
144ÐÐµÑ Òан, Ð±ÐµÑ ÑÓн бÑлÑп,<br /> <!--rn-->ÐеÑÐºÓ ÑеÑне беÑÐ³Ó ÑеÑлÓÑмÓк.<br /> <!--rn-->(«ÐаÑке азан»)</p><p>Ð.ТÑкай бик дөÑÐµÑ ÐºÒ¯ÑÑÓÑкÓнÑÓ, Ñ
алÑк үзенең бÓÑ
еÑен ÑаÑÑ, дÑÑ Ð±Ñлганда, Ð±ÐµÑ Ð¼Ð°ÐºÑаÑка беÑдÓм баÑганда гÑна Ñаба ала. ÐгеÑме ÑÑÑлек ÑагÑйÑÑ Ð³Ð°ÑÑÑÑбÑзнÑÒ£ беÑенÑе ÑнÑеллÑгÑнда Ñк Ñ
акÑйкаÑÑне аÑÑп Ñала, ÑаÑаÑнÑÒ£ ÑаÑкаÑлÑгÑн зÑÑ ÐºÐ¸Ð¼Ñелек иÑеп күÑÑÓÑÓ. ЯзмÑÑÑна биÑаÑÐ°Ñ Ð±ÑлÑÑÑлаÑдан ÑÑал иÑеп көлÓ.</p><p>ÐÓүлÓÑ, бÓÑ
ÐµÑ Ð±Ð¸ÑгÓн йокÑ,<br /> <!--rn-->Ðилек, ÑÓÑ
ÐµÑ Ð±Ð¸ÑгÓн йокÑ,<br /> <!--rn-->ÐÐµÐ·Ð³Ó ÐºÐ¸ÑÓк илла йокÑ,—<br /> <!--rn-->ÐокÑ, йокÑ, йокÑ.<br /> <!--rn-->(«Ðокѻ )</p><p>ÓÐ»ÐµÐ³Ó ÑагÑйÑÑне баÑкан «Ð¯Ñен» газеÑаÑÑ (1908, 3/30 ÑенÑÑбÑÑ) ÑзганÑа, «ÓгÓÑ Ð´Ó Ð¹Ð¾ÐºÑ ÑÑлкадÓÑ ÑÑ
ÑÑ ÑÑ Ð±ÑлÑа иде, безнең ÑаÑаÑÐ»Ð°Ñ ÐºÒ¯Ð¿ÑÓн алга киÑкÓн бÑлÑÑ Ð¸Ð´Ðµ». ШÑңа күÑÓ Ð.ТÑкай маÑÑ ÑÓвеÑÐµÐ½Ð´Ó ÑзÑлган ÑигÑÑÐµÐ½Ð´Ó Ð¼Ð¸Ð»Ð»ÓÑне ÑÑнÑÑга ÑакÑÑа:</p><p>ТоÑа ÑаÑаÑ! ТоÑа ÑаÑаÑ!<br /> <!--rn-->УйкÑдан Ñиз ÑоÑа ÑаÑаÑ.<br /> <!--rn-->ТоÑа! ТоÑа, ÑоÑа ÑаÑаÑ,<br /> <!--rn-->ÐÐ°Ñ ÐºÒ¯ÑÓÑгÓн Ð±Ð°Ñ ÑаÑаÑ!<br /> <!--rn-->(«Ð¢Ð°ÑÑÐ°Ñ ÐºÐ¾ÑÑ ÑайÑÑй»)</p><p>ÐÑ, ÓлбÓÑÑÓ, ÑагÑйÑÑнең күÑеÑÐ³Ó ÑелÓгÓне. Óле ÑаÑаÑÐ½Ñ ÑÑÑÑÑга, ÑÑÑнÑннан кÑзгаÑÑÑга байÑак нÓÑÑÓ ÐºÐ¸ÑÓк бÑлаÑагÑн Ñл аңлÑй. ÐÓкин ÑигÑÑиÑÑ ÑÑÑÑ ÑÑнең баÑÑнда ÑоÑÑÑга ÑиеÑÐ»ÐµÐ³ÐµÐ½Ó Ð°Ð½ÑÒ£ Ð¸Ð¼Ð°Ð½Ñ ÐºÐ°Ð¼Ð¸Ð».</p><p>Ð.ТÑкай СÓгÑйÑÑ Ð ÓÐ¼Ð¸ÐµÐ²ÐºÓ Ñзган Ñ
аÑÑнда (Ðазаннан ÓÑÑеÑÑ
анга, 1911, 4 маÑÑ) болай дигÓн иде: «Ðин поÑÑ (ÑагÑйÑÑ.— Ф. Ð.) кÑна Ñүгел, мин Ð´Ð¸Ð¿Ð»Ð¾Ð¼Ð°Ñ (илÑе; Ð±Ñ Ð¾ÑÑакÑа бÓÑ
ÓÑ Ð¾ÑÑаÑÑ), полиÑик, обÑеÑÑвеннÑй деÑÑÐµÐ»Ñ Ð´Ó Ð±Ð¸Ñ. Ðинем күз күпне күÑÓ, колак күпне иÑеÑÓ...» ÐÑ ÑүзлÓÑ Ð°Ð½Ñ ÑÓÑ
ÐµÑ Ð±ÑлаÑак ÑакÑÑй аÑÑк күзаллаÑга ÑÑдÓм иÑÓ. Үзе ÓйÑкÓнÑÓ, «Ð§Ò¯, аз гÑна» «ÑÑлÑ!» иÑÑеме», инде анÑÒ£ ÑÑÑÑнда Ñл Ð¹Ó ÑигÑÑÑ, Ð¹Ó Ð¼ÓÐºÐ°Ð»Ó Ð±ÐµÐ»Óн Òавап биÑеп баÑа. ÐÓÑ
144ÓлÓн, «ÐиÑмибез!» ÑигÑÑенең ÑзÑÐ»Ñ ÑÓбÓбе бик гÑйбÑÓÑле. Ðилли ÑөбÓклÓÑдÓн килгÓн мөÑелман депÑÑаÑлаÑÑ ÐÓүлÓÑ Ð´ÑмаÑÑ ÑÑÑÑÑÑлаÑÑнда үз Ñ
алÑклаÑÑнÑÒ£ авÑÑ ÑоÑмÑÑ Ñ
Óле, мÓкÑÓплÓÑнең мөÑкеллеген ÓйÑеп ÑÑгÑÑÐ»Ð°Ñ ÑÑÑйлаÑ. ÐÓкин ÑÒ£ депÑÑаÑÐ»Ð°Ñ Ò»Óм ÑеакÑион маÑбÑÐ³Ð°Ñ Ð¼Ó©ÑелманнаÑнÑÒ£ Ð±Ñ Ñ
Óлен аңлаÑга ÑелÓмилÓÑ, киÑеÑенÑÓ, «ÓгÓÑ ÑÐµÐ·Ð³Ó Ð Ð¾ÑÑиÑдÓге ÑÓÑÑиплÓÑ Ð¾ÑамаÑа, ТөÑкиÑÐ³Ó ÐºÐ¸Ñегез» дип кÑÑкÑÑÑналаÑ. Ð.ТÑкай моңа каÑÑÑ «ÐиÑмибез!» ÑигÑÑе белÓн Òавап биÑÓ. Ðезнең Ñ
Óлне ÑолÑан ÒиÑенÓ, ÑгÑни ТөÑкиÑÐ³Ó ÐºÐ¸ÑÒ¯ ÑÐ»Ñ Ð±ÐµÐ»Óн ÑÑ
ÑÑÑÑÑ Ð¼Ó©Ð¼ÐºÐ¸Ð½ Ñүгел. Чөнки Ò»ÓÑкем үз ÑÑган ÒиÑÐµÐ½Ð´Ó Ð±ÓÑ
еÑле ÑоÑмÑÑ: ÑөзеÑÐ³Ó ÑиеÑ. Ó Ð±ÐµÐ·Ð½ÐµÒ£ аÑа-бабалаÑÑбÑз күп гаÑÑÑлаÑдан биÑле ÑÑÑÑ ÒиÑлÓÑÐ´Ó ÑÑÓгÓн. Ðезне Ð±Ñ ÒиÑÐ³Ó ÐºÐ¾Ð´ÑÓÑле ТÓÒ£Ñебез үзе бÓйлÓгÓн, монда ÑÑганбÑз, димÓк, ÓÒÓлебез Ð´Ó Ð±Ð¸ÑÐµÐ´Ó Ð±ÑлÑÑга ÑиеÑ. Ðезнең бөек макÑаÑÑбÑз – иÑекле мÓмлÓкÓÑ (дÓүлÓÑ) бÑлдÑÑÑ. ШагÑйÑÑ Ñүзен ÐÑмада безне ТөÑкиÑÐ³Ó ÐºÑаÑга ÑелÓгÓн депÑÑаÑлаÑга алаÑнÑÒ£ үз ÑеллÓÑÐµÐ½Ð´Ó Ð¼Ó©ÑÓÒÓгаÑÑ Ð¸Ñеп ÑÓмамлÑй. «ÐÑли лÑÑÑе вам, ÑÑда Ñами пожалÑе, гоÑпода!», ÑгÑни «Ðнда ÑÑ
ÑÑÑак икÓн, үзегез ÑÑнда ÑÓÑ
им иÑегез, ÓÑÓнделÓÑ!»</p><p>ÐÑ ÑÐµÐ¼Ð°Ð½Ñ ÑагÑйÑÑ «ÐлÑÐ³Ñ Ñбилей мөнÓÑÓбÓÑе белÓн Ñ
алÑк өмидлÓÑе» дигÓн ÑигÑÑÐµÐ½Ð´Ó Ð´Ó Ð´Óвам иÑÑеÑде. Ðилгеле бÑлганÑа, 1613 елда РоÑÑиÑнең паÑÑаÑÑ Ð¸Ñеп Ð±ÐµÑ Ð±Ð°Ð¹ боÑÑ Ð³Ð°Ð¸Ð»ÓÑенең ÑналÑÑ ÑÑÑлек ÑÐ»Ñ Ñайлана. 1913 елда ÑÑÑÑ Ð½ÓÑелнең паÑÑалÑк иÑÓ Ð±Ð°ÑлавÑна 300 ел ÑÑÐ»Ñ ÐºÓ©Ð½Ðµ бик зÑÑлап бÓйÑÓм иÑелÓ. Ð.ТÑкай ÑÑÑÑ Ñңай белÓн ÑаÑÐ°Ñ Ñ
алкÑнÑÒ£ ÑаÑиÑ
Ñн Ò»Óм анÑÒ£ ÑзмÑÑÑн күз алдÑннан ÑздÑÑа. ТөнÑÑкÑан, ÑгÑни РоÑÑÐ¸Ñ Ð´ÓүлÓÑе баÑкалаÑÑ ÑаÑаÑÑннан, болÑÑ ÐºÒ¯ÑенÑÓ (Ð±Ñ Ð¾ÑÑакÑа беÑÓÑ Ñ
ÓбÓÑ ÐºÐ¸Ð»ÑÓ Ð´Ð¸Ð¿ аңлаÑга киÑÓк), без өмеÑлÓндек, Ð±ÐµÐ·Ð³Ó Ð±ÓÑ
ÐµÑ ÐºÐ¸ÑеÑÒ¯Ñе Ñ
ÓбÓÑ Ñүгелме, «Ð¼Óңге миÑ
нÓÑ, мÓңге ÑÓнÒеÑлÓÑ ÐºÐ¸ÑÓÑ»
144 (ÑгÑни беÑÓÑ) дип ÑйладÑк. 1552 елдан биÑле ÑÑÑ Ð´ÓүлÓÑе кÑл аÑÑÑнда Ñзган 361 ÐµÐ»Ð½Ñ Ð.ТÑкай, күÑгÓнебезÑÓ, ÓÐ½Ó ÑÑлай «Ð¼Óңге миÑ
нÓÑ», «Ð¼Óңге ÑÓнÒеÑлÓÑ ÑоÑÑ» дип аÑÑй. ÐнÑÒ£ беÑÒ¯ÐµÐ½Ó Ó©Ð¼ÐµÑ Ð¸ÑÓ. ТÓÑ
еÑÐºÓ ÑÑÑÑÑлаÑÑна Ó©Ñ Ð¹Ó©Ð· ел ÑÑÐ»Ñ Ð±ÓÑабÓÑенÓ, бÓлки, Ñ
алÑкка Òиңеллек киÑеÑÓ ÑоÑган «ÐөнаÑиѻ («ÐаниÑеÑÑ») ÑÑкмаÑÐ¼Ñ Ð´Ð¸Ð¿ көÑÓ. ÐÓкин Ñл өмеÑлÓÑ Ð°ÐºÐ»Ð°Ð½Ð¼Ñй. ШагÑйÑÑ Ð¼ÓÑÑÓлÓне киÑкен иÑеп кÑÑ:</p><p>Ðез ÑÑгÑÑÑа ÑлбаÑÑÑÑан көÑлебез,<br /> <!--rn-->Ðез ÑÑнÑÑÑа аÑÑан аÑÑÑк ÑÑлибез.<br /> <!--rn-->ШÑл Ñ
алÑкнÑÒ£Ð¼Ñ Ñ
окÑкка Ñ
Ð°ÐºÐºÑ Ñк?<br /> <!--rn-->ХаклÑбÑз ÑÑÑак ваÑанда ÑакÑÑй Ñк!</p><p>ÓÑÓÑнең «...Ñ
алÑк өмидлÓÑе» дип иÑемлÓнеп ÑÓ, ÓÐ½Ó ÑÑлай «ÐºÒ¯Ð·Ð»ÓÑе Òиңеллек ÑзлÓп ÑилмеÑÒ¯Ñе»Ð»ÓÑнең һаман ÓүвÓлге Ñ
ÓÐ»ÐµÐ½Ð´Ó ÐºÐ°Ð»ÑлаÑÑ Ð±ÓÑн иÑелү күңел ÑÓ©Ñенкелеге ÑÑдÑÑа. ÐÓдÑ
иÑ, ÑгÑни макÑÐ°Ñ ÑÓвеÑен алÑÑга ÑиеÑле ÑигÑÑÑ Ñ
алÑк кайгÑÑÑн, Ñ
ÓÑÑÓÑен гÓүдÓлÓндеÑÒ¯Ñе, ÑÑÑÑ Ñ
ÓÐ»Ð³Ó Ð¿Ð°ÑÑа динаÑÑиÑÑен (нÓÑел-нÓÑÓбен) гаеплÓÒ¯Ñе докÑменÑка ÓвеÑелÓ. ÐÐµÑ Ñүзе белÓн, ÓгÓÑ Ñели икÓн, мең ÐºÐ¾Ð»Ð½Ñ ÐºÐ¸ÑеÑеÑгÓ, Ð±ÐµÑ Ð¸ÑаÑÓ Ð±ÐµÐ»Óн мең ÒинаÑÑÑне беÑеÑеÑÐ³Ó ÑÓлÓÑле Ñ
акимиÑÑÐºÓ Ð¸Ñ Ð¿Ð°ÑÑанÑÒ£ Òиңеллек киÑеÑÒ¯Ñе ÓмеÑен көÑÒ¯ бÑÑ Ñ
ÑÑл гÑна. Ð.ТÑкай Ð¼Ð¾Ð½Ñ Ð±ÐµÐ»Ó, лÓкин Óле Ñл паÑÑадан йөз ÑөеÑеп беÑеÑмÓгÓн, һаман көÑÓ.</p><p>ÐÑÑ «Ð¼Ó©Ð½Ð°Ñиѻ беÑÐ»Ó ÒанланÑÑн Ñ
алÑк,<br /> <!--rn-->ÐÐ°Ñ Ð¼Ð¾Ò£Ñн, баÑлÑк заÑÑн Ó©ÑÑÓн ÑалÑп (Ó©ÑÑеннÓн алÑп ÑаÑлап).</p><p>ÐÑ ÑигÑÑÑ 1913 елнÑÒ£ ÑевÑалендÓ, ÑагÑйÑÑнең үлÓÑÐµÐ½Ó Ð¸ÐºÐµ ай вакÑÑ ÐºÐ°Ð»Ð³Ð°Ñ ÑзÑлган. ÐÑ Ð°Ð½ÑÒ£ гомеÑенең ÑÐ¾Ò£Ð³Ñ ÐºÓ©Ð½Ð½ÓÑÐµÐ½Ó ÐºÐ°Ð´ÓÑ ÑÑган Ñ
Ð°Ð»ÐºÑ ÑÑÑÑнда ÑÑзланÑÑн күÑÑÓÑÓ. Ð.ТÑкайнÑÒ£ ÑÓÑ
Ñи ÑоÑмÑÑÑ Ð±ÐµÐ»Óн ÑÑган Ñ
Ð°Ð»ÐºÑ ÑзмÑÑÑ Ð±ÐµÑÑÓ©Ñле иде. ТаÑÐ°Ñ Ñ
алкÑнÑÒ£ инкÑйÑаз ÑлÑна аÑлаганÑн ÑагÑйÑÑ ÐºÒ¯Ñде. ÐÑ Ò»ÓлакÓÑÑÓн коÑÑÐ»Ñ ÑклÑгÑн күÑÒ¯ Ð°Ð½Ñ Ñ
ÓÑÑÓÑлÓндеÑде. Ул ÑоÑмÑÑка ÒайлаÑмадÑ, Ó©ÑÑен каÑлаÑлаÑ, ÑÒ¯ÑÓлÓÑ Ð°Ð»Ð´Ñнда Ð±Ð°Ñ Ð¸Ð¼Óде. ÐÓÑÑÓ ÑйлаганÑн Ò»Ð¸Ñ ÑиÑланмÑйÑа Ò¯Ñкен иÑеп ÓйÑеп биÑÓ Ð±Ð°ÑдÑ. Ул үзенең ÑагÑйÑÑлек вазиÑаÑÑн ÓÐ½Ó ÑÑлай намÑÑÑ ÐºÑÑканÑа баÑкаÑдÑ. 1913 елнÑÒ£ маÑÑÑнда Ñл, гомеÑÐµÐ½Ó Ð¹Ð¾Ð¼Ð³Ð°Ðº ÑÑап, болай дип ÑздÑ:</p><p>ÐÓ©ÑлÓÑемне мин каÑа көннÓÑÐ³Ó ÑаклÑй алмадÑм,<br /> <!--rn-->ÐөннÓÑемнең һиÑбеÑен Ð´Ó Ñөнки ак ди алмадÑм.<br /> <!--rn-->ÐÑÐ»Ð´Ñ Ñлда киÑÑÓлÓÑ, ÑÑÑÓн күбÓйде доÑманÑм,<br /> <!--rn-->Чөнки залимнÓÑне, Ó©ÑÑеннÓÑне ÑклÑй алмадÑм.<br /> <!--rn-->ÐайÑÐ¼Ð°Ð´Ñ Ò¯Ñ, беÑÑе көÑ, ÑÑÐ½Ð´Ñ ÐºÑлÑÑ – ÑÑл бÑÐ»Ð´Ñ ÑÑ:<br /> <!--rn-->ÐеÑлÓнеп беÑÑем үзем, дөнÑÑÐ½Ñ Ð¿Ð°ÐºÑли алмадÑм.</p><p>ШагÑйÑÑлÓÑÐ³Ó Ñ
Ð°Ñ Ð±ÑлганÑа, Ð.ТÑкай инÑим лиÑикага да иÒаÑÑнда ÑÑÑн биÑгÓн, ÑгÑни мÓÑ
ÓббÓÑ Ñ
иÑлÓ
144Ñе белÓн Ñнган лиÑик геÑойнÑÒ£ Ñ
иÑлÓÑен Ð´Ó ÑÑÑÓÑлÓми калмаган. ÐÓ©ÑеÑ, андÑй ÑигÑÑÑлÓÑ Ð°Ò£Ð°Ñда ÓÐ»Ð»Ó Ð½Ð¸ күп Ñүгел. Ул мондÑй ÑигÑÑÑлÓÑÐµÐ½Ð´Ó («ÐÑÑиÑак ÑоңÑнда», «ÐÑйÑÑк бÑ, йа!..», «ÐÓÑдемÓнд дÓгелмием?», «ÐÓÑ
Ò¯ идÓÑмиÑÓн») ÐөнÑÑгÑÑ ÑигÑÑиÑÑенең газÓл Ò»Óм ÐөнбаÑÑÑнÑÒ£ ÑÐ»ÐµÐ³Ð¸Ñ Ð¶Ð°Ð½ÑлаÑÑ Ò¯Ð·ÐµÐ½ÑÓлеклÓÑен ÑабигÑй иÑеп Ò¯ÑÓ. ЯгÑни анÑÒ£ мÓÑ
ÓббÓÑ ÑÑÑÑÐ½Ð´Ð°Ð³Ñ ÑигÑÑÑлÓÑе ÑөйгÓненең гүзÓллеген маÑÑÑ ÑпиÑеÑÐ»Ð°Ñ Ð±ÐµÐ»Óн ÒÑÑлаÑга гÑна кайÑÑп калмÑй, бÓлки гаÑÑйк бÑлÑнÑÒ£ лÓззÓÑле газабÑн, Ñ
ÓÑÑÓÑле нÓÑиÒÓлÓÑен күÑÑÓÑÒ¯Ð³Ó Ð´Ó Ñ
езмÓÑ Ð¸ÑÓ.</p><p>«ÐÑÑиÑак ÑоңÑнда» («ÐеÑÑлÑÑÑ ÑоңÑнда») ÓÑÓÑÐµÐ½Ð´Ó Ð»Ð¸Ñик геÑойнÑÒ£ кÑлÑна ÑигÑÑÑ ÑÐ·Ð°Ñ Ó©Ñен ÑÑÓÑгÓн ÑÓбÓп – ÑөйгÓн ÑÑÑ Ð±ÐµÐ»Óн аеÑÑлÑÑÑ Ð´Ð¸Ð¿ ÑÑÑÑдан-ÑÑÑÑ ÓйÑелÓ. СөйгÓне белÓн беÑÐ³Ó ÑагÑнда ÑигÑÑÑ Ñзмаган, Ñ
ÓÐ·ÐµÑ Ð¸ÑÓ ÐºÐ°Ð»Óм ÑибÑÓÑеÑÐ³Ó Ò»ÓвÓÑлÓнгÓн (Ò»ÓÑнÓÑÑÓнең кадеÑе Ð°Ð½Ñ ÑгалÑÐºÐ°Ñ Ð°ÑÑа). ШÑл ÑÓбÓпле Ð±Ñ ÑигÑÑÑнең Ð½Ð¸Ð³ÐµÐ·ÐµÐ½Ó ÑагÑÑ Ñ
иÑенең ÑалÑнганлÑгÑна алдан Ñк ÑкÑÑÑ ÐºÒ¯Ò£ÐµÐ»Ðµ көйлÓнеп кÑела. ШÑлай иÑеп, ÓÑÓÑне кабÑл иÑÒ¯Ñе лиÑик геÑойга ÑелÓкÑÓÑлек иÑÓ, анÑÒ£ Ñ
иÑлÓÑенең ÑÑнлÑгÑна ÑÑана. ÐÐµÐ½Ó Ð±Ð¾Ð»Ð°Ð¹ дип баÑÑ Ð¸Ñ
Ð»Ð°Ñ Ð³Ð°ÑÑйк кеÑе Ð³ÐµÐ½Ó ÓйÑÓ Ð°Ð»Ð°:</p><p>ÐеÑÑе, вÓйÑан ÑÐ»Ð´Ñ Ñимди аÑеманÑм Ò»Óм зÓмин;<br /> <!--rn-->ÐөнÑÑми, гокÑбами екÑдÑм ÑÑÑ Ð²Ó Ñ
иÑманÑÒ£Ð»Ó Ð±Óн.</p><p>ЯгÑни:</p><p>Ðүгем Ð´Ó Ò»Óм ÒиÑем Ð´Ó Ð²ÓйÑан бÑлдÑ, инде беÑÑе,<br /> <!--rn-->ÒÑйдÑм дөнÑÑм, аÑ
иÑÓÑем — Ñөнки Ñин ÑаÑлап киÑÑең.</p><p>ШÑÑÑ Ñк Ñ
иÑлÓÑ «ÐÓÑдемÓнд дÓгелмием?» («Ð¥ÓÑÑÓÑ ÑигүÑе Ñүгелме мин?») ÑигÑÑÐµÐ½Ó Ð´Ó ÑÑÑак.</p><p>Ðөл, инан, Ñ
анÑм ÓÑÓндем, дÓÑдемÓндем бÓндÓңез;<br /> <!--rn-->ÐÓм ÑÓнең — калÑбем, Ð²Ó ÐºÓндем мөÑÑÓÑаем нÓйлÓем?<br /> <!--rn-->ÐакÑлÑма Ò»Ð¸Ñ ÐºÓлмÓде гомÑÐµÐ¼Ð´Ó ÑÓндин ма гадÓ,<br /> <!--rn-->Чөнки Ð°Ð¼Ð°Ð»ÐµÒ£Ð´Ó Ð¼Óмлү Ð±ÐµÑ ÑÓÑаем, нÓйлÓем?</p><p>ЯгÑни:</p><p>Ðил, ÑÑан, Ñ
анÑм ÓÑÓндем, бÓндÓгез Ð±Ñ – дÓÑдемÓнд;<br /> <!--rn-->Ðүңелем дÓ, үзем Ð´Ó Ñиңа ÑаÑÑлганмÑн, ни ÑÑлим?<br /> <!--rn-->Уема да килмÓде ÑиннÓн бүÑÓн гомÑÐµÐ¼Ð´Ó Ð±ÐµÑ,<br /> <!--rn-->Ðи ÑÑлим, Ñиңа аÑкÑÐ½Ñ Ð´ÓÑÑе Ð¼Ð¾Ò£Ð»Ñ ÐºÒ¯Ò£ÐµÐ»ÐµÐ¼Ð´Ó Ð³ÐµÐ».</p><p>Óйе, лиÑик геÑой Ñ
аклÑ. ÐÓÑ
ÓббÓÑ Ñ
иÑе – Ð¾Ð»Ñ Ñ
иÑ. Ул кеÑенең бөÑен баÑлÑгÑн билÓп ала, Ð°Ð½Ñ Ð¼Ð°ÑÑÑлÑй, заÑÐ»Ñ Ð¸ÑÓ. Ðннан баÑка ÑÑÓÒ¯ Ñме ÑакÑÑй ÑонÑк бÑл
144ÑÑ Ð¸Ð´Ðµ. ШÑңа күÑÓ Ð³Ð°ÑÑйк бÑлган заÑÐ½Ñ ÑгалÑÑ ÐºÐµÑе Ó©Ñен күңел газаплаÑÑ Ð°Ð»Ñп килÓ. ÐÐµÐ½Ó Ð½Ð¸ Ó©Ñен ÓÑÓÑнең иÑемен Ð´Ó ÑагÑйÑÑ «Ð¥ÓÑÑÓÑ ÑигүÑе Ñүгелме мин?» дип кÑйган да. ШигÑÑÑне ÑкÑп ÑÑккаÑ, без, ÑÑннан да, лиÑик геÑойнÑÒ£ ÑакÑÑй Ð¼Ð¾Ò£Ð»Ñ ÐºÒ¯Ò£ÐµÐ» дөнÑÑÑÑ Ð±ÐµÐ»Óн ÑанÑÑабÑз.</p><p>«ÐÓÑ
Ò¯ идÓÑмиÑÓн?» («Ð®Ðº иÑÓÑÑеңме?») ÑигÑÑе ÐөнÑÑгÑÑ ÑигÑÑиÑÑенең мÓÑ
ÓббÓÑ Ð»Ð¸ÑикаÑÑн Ñ
ÓÑеÑлÓÑүе, гаÑÑйк ÑагÑйÑÑнең гүзÓл кÑзга бÑлган Ñ
иÑлÓÑенең Ñамимилеге белÓн ÑкÑÑÑнÑÒ£ күңелен иÑкÓли. Ул ÒÓмилÓдÓн (гүзÓл кÑздан) мÓÑÑ
ÓмÓÑле бÑлÑÑн, йомÑак күңел күÑÑÓÑүен ÑоÑÑй, ÑлваÑа. Ðнде Ð±Ñ ÑигÑÑÑÐ´Ó ÑагÑйÑÑне иÒаÑка ÑÑÑ
ландÑÑÑÑÑ ÐºÓ©Ñ – Ñ
иÑ. «ÐÑйÑкÑÒ£Ñзда бÑнÑа ÓÑÐ³Ð°Ñ ÑөйлÓдем» («Ð¡ÐµÐ·Ð½Ðµ ÑÓ©ÑдÓн күп ÑигÑÑÑ ÑөйлÓдем») ди Ñл. ÐÑ Ð¸Ð½Ð´Ðµ ÐоÑÑÑ-ÐөлÓйÑ
а, ТаһиÑ-ÐÓ©Ò»ÑÓ, Ð¥Ó©ÑÑÓÒ¯-ШиÑин мÓÑ
ÓббÓÑлÓÑен Ñ
ÓÑеÑлÓÑÓ. Ðке гаÑÑйкнÑÒ£ кавÑÑÑÐ½Ñ Ñки аеÑÑлÑÑÑÑга мÓÒÐ±Ò¯Ñ Ð±ÑлÑÐ½Ñ ÑÑÓÒ¯ белÓн Ò¯Ð»ÐµÐ¼Ð³Ó ÑиңлÓүлÓÑенең ÐөнÑÑгÑÑÑÐ°Ð³Ñ Ð¼ÓÑ
ÓббÓÑ ÑигÑÑиÑÑÐµÐ½Ð´Ó ÑÓ©Ñнең көÑен күÑÑÓÑÒ¯ ÑаÑаÑÑ Ð±ÑлаÑак кÑлланÑлÑÑ ÑңалÑк Ñүгел. Ð.ТÑкай да Ð¼Ð¾Ð½Ñ Ò¯Ð·ÐµÐ½Ó Ò¯Ñемле ÑÓнгаÑÑ ÑаÑаÑÑ Ð¸Ñеп ала.</p><p>ÐÓÑÐ´ÐµÐ¼Ó Ð´ÓÑман бÓнем ваÑ: Ð¹Ó ÓÒÓлдеÑ, Ð¹Ó Ð²Ð¸ÑалÑ;<br /> <!--rn-->ÐÑйлаÑÑÒ£ Ò»ÓÑбеÑÑе мÓмнүн ÓйлÓÐ¹Ò¯Ñ Ð±Ñ Ñаили.</p><p>ЯгÑни:</p><p>ÐÓÑÑÐµÐ¼Ó Ð¼Ð¸Ð½ÐµÐ¼ даÑÑ Ð±Ð°Ñ: Ð¹Ó Ò¯Ð»ÐµÐ¼, Ð¹Ó ÐºÐ°Ð²ÑÑÑ;<br /> <!--rn-->ÐолаÑнÑÒ£ Ò»ÓÑбеÑÑе Ð±Ñ ÑоÑаÑÑÑÐ½Ñ ÑаÑландÑÑÑÑ.</p><p>Ð.ТÑкай, мÓÑ
ÓббÓÑ ÑÑÑÑнда Ñзганда да, ÒиÑдÓн аеÑÑлмÑй, ÑеÑлелеге белÓн ÑмÑÑндÑÑÑп ÑоÑган ÐºÒ¯ÐºÐºÓ Ð°ÑмÑй. «Ð¥ÑÑ ÐºÑзÑна» ÑигÑÑÐµÐ½Ð´Ó Ñл оÒмаÑ
ÑÐ°Ð³Ñ Ñ
ÑÑ ÐºÑзÑнÑÒ£ гүзÓÐ»Ð»ÐµÐ³ÐµÐ½Ó ÑÐ¾ÐºÐ»Ð°Ð½Ñ Ð¸Ñ
ÑималÑн белгеÑÑеп, анÑ:</p><p>ÐүзÓлÑең Ñин, маÑÑÑÑÑÒ£ Ñин, маÑÑÑÑÑÒ£;<br /> <!--rn-->ÐаÑÑÑлаÑнÑÒ£ маÑÑÑÑннан маÑÑÑÑÑÒ£, –</p><p>дип бÓÑлÓÑÓ Ð´Ó, «ÑÑлай да ÒÐ¸Ñ ÐºÑÐ·Ñ ÑиннÓн ÑөеклеÑÓк» дигÓн нÓÑиÒÓ ÑÑÑй. Óйе, оÒмаÑ
кÑÐ·Ñ Ð¼Ð°ÑÑÑдÑÑ Ð´Ð° биÑ, лÓкин кайда Ñл? ÐаÑÐ¼Ñ Ñл? Ó ÒÐ¸Ñ ÐºÑÐ·Ñ Ð¼ÐµÐ½Ó Ð¼Ð¾Ð½Ð´Ð°, ÑнÓÑÓдÓ. ÐÐ½Ñ ÐºÒ¯ÑеÑгÓ, гүзÓÐ»Ð»ÐµÐ³ÐµÐ½Ó ÑокланÑÑга, ÑүзлÓÑен ÑÑңлаÑга, икÓүдÓн-икÓÒ¯ калÑп ÑөйлÓÑеÑÐ³Ó Ð´Ó Ð¼Ó©Ð¼ÐºÐ¸Ð½. Ул аңлаеÑлÑÑак, ÑкÑнÑак, ÑÑңа күÑÓ, ÑагÑйÑÑ ÓйÑмеÑли, ÑөеклеÑÓк ÑÓ. ÐÒ¯ÑÓбез, Ð.ТÑкай боÑÑÐ½Ð³Ñ ÑигÑÑиÑÑебездÓн ÐºÐ¸Ð»Ó ÑоÑган бай мÓÑ
ÓббÓÑ Ð»Ð¸ÑикабÑзга да кÑйммÓÑле Ó©Ð»ÐµÑ ÐºÐµÑÑкÓн, Ð°Ð½Ñ Ò¯Ð· Ð°Ò£Ð»Ð°Ð²Ñ Ò»Óм Ñ
иÑлÓÑе белÓн баеÑкан.</p><p>ШагÑйÑÑ Ð±ÑлÑп ÒиÑлегү ÑоÑÑнда Ð.ТÑкайнÑÒ£ ÑÓ©Ñки Ò»Óм баÑка ÐөнÑÑгÑÑ ÓдÓбиÑÑлаÑÑннан Ò¯ÑнÓк алÑÑ, алаÑÐ´Ð°Ð³Ñ Ò¯Ð·Ðµ киÑÓк дип Ñапкан байÑак ÑклаÑÐ½Ñ Ð¸Òади кÑлланганлÑÐ³Ñ ÑÑÑÑнда инде Ñез белÓÑез.</p><p>ÐÓдÑÓÑÓÐ´Ó ÑкÑган Ð.ТÑкай, ÓлбÓÑÑÓ, иң ÓүвÓл ÐөнÑÑгÑÑ ÑигÑÑиÑÑе белÓн азÑклана. ФиÑдÓÒ¯Ñи, Ð¥ÓйÑм, Ðизами, ХаÑиз, ФизÑли кебек боÑÑÐ½Ð³Ñ Ñаг
144ÑйÑÑлÓÑнең ÓÑÓÑлÓÑен ÑÑ
ÑÑ Ð±ÐµÐ»Ó. ШÑл Ñк вакÑÑÑа ÐабделÑ
ак Ð¥Óмид, ÐамÑйк Ðамал, ТÓÒ¯ÑÑйк ФикÑÓÑ, ÒÓлил ÐамедкÑлизадÓ, ÐалиÓкбÓÑ Ð¡Ð°Ð±Ð¸Ñ Ò»Óм баÑка ÑÓ©Ñек, азÓÑбайÒан ÑагÑйÑÑлÓÑе иÒаÑÑна аеÑÑÑа игÑÑÐ¸Ð±Ð°Ñ Ð¸ÑÓ. Ð ÑÑ ÓдиплÓÑе Ò»Óм ÑагÑйÑÑлÓÑе Ð.ÐÑÑкин, Ð.ÐеÑмонÑов, Ð.ÐекÑаÑов, Ð.ТолÑÑой Ò»Óм баÑÐºÐ°Ð»Ð°Ñ Ð¸ÒаÑÑн да Ñл Ò¯Ð·ÐµÐ½Ó Ó©Ð»Ð³Ðµ иÑеп ала. ШекÑпиÑ, ÐайÑон, ШиллеÑ, ÐеÑе, Һейне ÓÑÓÑлÓÑен ÑкÑп дÑлкÑнлана. ÐимÓк, Ð. ТÑкай – ÐөнÑÑгÑÑ Ò»Óм ÐөнбаÑÑÑ ÓдÓбиÑÑлаÑÑ ÑÓÑÑиÑен нÑк Ñойган ÑагÑйÑÑ. ÐөнÑÑгÑÑ ÓдÓбиÑÑÑнда гаÑÑÑÐ»Ð°Ñ Ð±Ñена килгÓн ÑоманÑÐ¸Ð·Ð¼Ð½Ñ ÐөнбаÑÑÑнÑÒ£ кÑÑÑÑ ÑÐµÐ°Ð»Ð¸Ð·Ð¼Ñ Ð±ÐµÐ»Óн беÑÐ³Ó Ò¯ÑÒ¯ анÑÒ£ ÓÑÓÑлÓÑÐµÐ½Ð´Ó Ñңа ÑÑйÑÐ°Ñ Ð±Ð¸Ð»Ð³ÐµÐ»ÓÑе киÑеÑеп ÑÑгаÑа.</p><p>ШагÑйÑÑнең «Ðөзге ÒиллÓÑ» ÑигÑÑен алÑйк. «Òил ÒÑлÑй» ÑүзÑезмÓÑе белÓн ÑÑдÑÑÑлган Ñ
иÑÑи ÑолганÑÑ ÓÑÓÑнең нигезен баÑлÑкка киÑеÑÓ. ТабигаÑÑнең кеÑе ÐºÒ¯Ò£ÐµÐ»ÐµÐ½Ó Ð±ÓÑабÓÑ Ð¸Ñеп, Ò¯ÑÓ Ð½ÐµÑкÓÑÑелеп ÑÑÑÓÑлÓнүе – ÑоманÑизм билгеÑе. «Òил ÒÑлаѻ ÑигÑÑÑÐ´Ó ÐºÐ°Ð±Ð°ÑланÑп килÓ, димÓк, Ñ
иÑлÓÑне Ò¯ÑкенлÓндеÑгÓннÓн-Ò¯ÑкенлÓндеÑÓ. ХалÑк ÑзмÑÑÑ Ó©Ñен боÑÑÑÐ»Ñ – ÑÑÑÑ Ð¼Ð¾Ò£Ð½Ñ, Ñ
иÑне киÑеÑеп ÑÑгаÑган Ñөп ÑÓбÓп. ÐвÑоÑ, Ñ
иÑне көÑÓйÑÒ¯ Ó©Ñен, гипеÑбола кÑллана: көзге Òил ÐµÐ»Ð°Ð²Ñ Ð±Ó©Ñен ил елавÑна ÓвеÑелÓ, алай гÑна да Ñүгел, ÒиÑ-ана елÑй. Òан алÑÑÑ ÑÓÑеÑÑÓ ÐазÑаилнең гомÑми елаÑга кÑÑÑлÑÑ ÑоманÑизм бÑÑÑлаÑÑн ÑагÑн да кÑеÑÑÑп ÒибÓÑÓ. ÐÑ Ð±ÐµÑмÓÑ ÐµÐ»Ð°ÑлаÑнÑÒ£ ÑÓбÓбе – Ð°Ñ Ò¯Ð»ÐµÐ¼Ð½Óн кÑÑкÑ, димÓк, Ò¯ÑÓ ÑеалиÑÑик (ÑгÑни ÑÑнбаÑлÑкÑан килеп ÑÑга ÑоÑган) ÑÓбÓп. ШагÑйÑÑ, аÑлÑк аÑÓÑенең күпÑÐµÐ»ÐµÐºÐºÓ ÐºÐ°Ð³ÑлганÑн күÑÑÓÑÒ¯ Ó©Ñен, «ÑÓÐºÐ±Ð¸Ñ ÐµÐ»Ñй» дигÓн обÑазлÑлÑÐºÐ¼Ñ Ð´Ð° киÑеÑеп кеÑÑÓ. ÐоÑбан бÓйÑÓÐ¼ÐµÐ½Ó Ð¼Ó©ÑÐµÐ»Ð¼Ð°Ð½Ð½Ð°Ñ Ð±ÐµÑгÓлÓп (күп-күп бÑлÑп) ÐÐ»Ð»Ð°Ò»Ñ Ð¢ÓÐ³Ð°Ð»Ó Ð¸ÑÐµÐ¼ÐµÐ½Ó ÑÓÐºÐ±Ð¸Ñ ÓйÑеп баÑалаÑ. ÐÑ Ð¾ÑÑакÑа Óлеге ÑÓÐºÐ±Ð¸Ñ Ð´Ó, ÑагÑйÑÑÑÓ, ÐµÐ»Ð°Ñ Ð±ÑлÑп иÑеÑелÓ. ÐÐ¾Ð½Ñ Ð±Ð°ÑÑ Ñик ÐөнÑÑгÑÑ ÑагÑйÑе (дөÑеÑÑÓге, иÑлам дине вÓкиле) Ð³ÐµÐ½Ó ÑÑлай ÑабигÑй ÑагÑлдÑÑа ала. ÐÐµÐ½Ó Ð±Ð¾Ð»Ð°Ñ Ð¸ÐºÐµ мÓдÓниÑÑ ÑÑÑаÑÑÐ½Ð´Ð°Ð³Ñ ÑаÑÐ°Ñ ÓдÓбиÑÑÑнÑÒ£, Ñңа ÑÓ©ÑмеÑлÓÑ ÑÑдÑÑÑп, Ó©ÑенÑе – Ò¯Ð·ÐµÐ½Ó ÐºÒ¯ÑÓ Ð±Ñ Ð¸ÐºÐµÐ½ÐµÒ£ кÑÑÑлмаÑÑн ÑÓÑкил иÑкÓн – мÓдÓниÑÑ Ð±Ð°ÑлÑкка киÑеÑүен күÑÑÓÑÓ. Ðоңа ÑагÑн ÐөнÑÑгÑÑ ÑигÑÑиÑÑенең аеÑÑлгÑÑÑз ÑлдаÑÑ Ð±Ñлган газÓл, мÓдÑ
иÑ, каÑÑÐ¹Ð´Ó Ð¶Ð°Ð½ÑлаÑÑнÑÒ£ Ð.ТÑкай иÒаÑÑнда Ò¯ÑÓгÓн Ñ
езмÓÑлÓÑе үзгÓÑүен Ð´Ó Ó©ÑÑÓÑÐ³Ó Ð±Ñла.</p><p>ÐазÓл мÓÑ
ÓббÓÑ ÑÑÑÑнда ÒÑÑÐ»Ð°Ñ Ó©Ñен кÑлланÑлÑп киленгÓн. «Ð¯ÑÑлÓÑ» ÓÑÓÑе, мÓÑÓлÓн, газÓл канÑннаÑÑ Ð±ÐµÐ»Óн ÑзÑлган. ÐÓкин ÑигÑÑÑ ÑÑлÑÑÑ Ð±ÐµÐ»Óн иÒÑимагÑй ÑоÑмÑÑ ÑÑÑÑнда ÑйланÑлаÑ, боÑÑÑлаÑга коÑÑлган. Ð. ÐеÑмонÑов үзенең мондÑйÑак ÓÑÓÑлÓÑен дÑÐ¼Ð°Ð»Ð°Ñ Ð´Ð¸Ð¿ аÑаган иде. «Ó¨Ð·ÐµÐ»Ð³Óн өмид» иÑÓ – газÓл Ò»Óм ÑÐ»ÐµÐ³Ð¸Ñ Ð¶Ð°Ð½ÑлаÑÑ Ð¼Ó©Ð¼ÐºÐ¸Ð½Ð»ÐµÐºÐ»ÓÑен беÑÐ³Ó ÐºÑÑÑ Ò¯ÑнÓге. ФÓлÑÓÑÓ Ð¸ÑүгÓ, Ó©ÑÑен көÑлÓÑне Ò»Óм ÑгаÑÑ ÐºÐ°ÑлаÑлаÑÐ½Ñ Ð¼Ð°ÐºÑаÑга Ñ
езмÓÑ Ð¸ÑкÓн каÑÑйдÓлÓÑне Ð´Ó Ð.ТÑкай ÒÓмгÑÑÑÑÑÓге ÑвÑзлÑклаÑÐ½Ñ ÑÐ°Ñ Ð¸ÑүгÓ, пÑблиÑиÑÑика макÑаÑлаÑÑнда ÑайдаландÑ.</p><p>ÐаÑка ÓдÓбиÑÑлаÑдан Ñл Ñүз ÑÓнгаÑенең аÑÑлÑ, анÑÒ£ үзенÑÓлеклÓÑе, ÑÑÑÓÑлÓÒ¯ ÑаÑалаÑÑ, ÑоÑмÑÑка Ò»Óм ÑÑнбаÑлÑкка мөнÓÑÓбÓÑе кебек ÑклаÑÑн өйÑÓнде. ÐолаÑÐ½Ñ Ð±ÐµÐ»Ò¯ Ò»Óм үзлÓÑÑеÑÒ¯ Ò»Óм инде, ÓлбÓÑÑÓ, ÑаÑÐ°Ñ ÑигÑÑиÑÑенең үзенÑÓлеклÓÑен, ÑÑке канÑннаÑÑн ÑÐ¸Ð·Ð³ÐµÑ ÑоÑ, ÑабигÑй ÑÐ°Ð»Ð°Ð½Ñ Ò»Óм аÑмÑй-ÑалмÑй Ñ
езмÓÑ Ð¸ÑÒ¯ аңа Ñиз аÑада ÓдÓбиÑÑÑбÑзда Ð¾Ð»Ñ Ñаг
144ÑйÑÑ Ð±ÑлÑп ÒиÑеÑеÑÐ³Ó ÑÑдÓм иÑÓ. ÐÒаÑÑ ÑÑган Ñ
алкÑнÑÒ£ омÑÑлÑÑлаÑÑна, зÓвÑгÑна ÑÑÑÑ ÐºÐ¸Ð»Ð³Óн ÓдÓбиÑÑ Óһеленең баÑка миллÓÑ Ð²ÓкиллÓÑе ÑаÑаÑÑннан да Ñөелеп ÑкÑлÑÑ Ð±Ð¸Ðº ÑабигÑй. Чөнки үз Ñ
алкÑн дÑлкÑнландÑÑÑга иÑеÑмÓгÓн ÑагÑйÑÑ Ð±Ð°Ñка миллÓÑ ÑкÑÑÑлаÑÑнÑÒ£ күңелен кÑзгаÑа алмÑй. Ð.ТÑкай иÑÓ ÐµÐ³ÐµÑменÑе йөз баÑÑнда иң күÑенекле Ñүз оÑÑалаÑÑнÑÒ£ беÑÑе бÑлÑп ÑанÑлдÑ.</p><p>Ðөек ÑагÑйÑебез ÓÑÓÑлÓÑен ÑÑÑ ÑÐµÐ»ÐµÐ½Ó ÑÓÑÒÐµÐ¼Ó Ð¸Ñүнең маÑÑÑ Ò¯ÑнÓклÓÑен биÑгÓн ТаÑаÑÑÑаннÑÒ£ Ð.ТÑкай иÑемендÓге ÐÓүлÓÑ Ð±Ò¯Ð»Óге лаÑÑеаÑÑ Ð¡ÐµÐ¼ÐµÐ½ Ðипкин болай дип Ñза: «ÐабдÑлла ТÑкайнÑÒ£ иÒаÑÑ Ð±ÐµÐ»Óн күп ÐµÐ»Ð»Ð°Ñ Ð±Ñе ÑанÑÑÑп килÓÑең Ò»Óм кинÓÑ Ð°Ð½ÑÒ£ байÑак кÑна ÓÑÓÑлÓÑенең ÑÑадиÑион көнÑÑгÑÑ ÑÑÑоÑикаÑÑ Ð±ÐµÐ»Óн – ике ÑÐ»Ð»Ñ ÑигÑÑÑ Ð¸Ñеп ÑзÑлганÑн Ñки газÓл ÑоÑмаÑÑнда бÑлÑÑн күÑÓÑең... ТÑкай ÑигÑÑÐµÐ½Ð´Ó ÐºÐ°Ð½Ð½ÑÒ£ ÒÐ°Ð½Ð»Ñ ÑибеÑе Ñизелеп ÑоÑа, Ñл – ÑоÑмÑÑнÑÒ£ үзе. ШÑлай иÑеп, поÑзиÑÐ´Ó Ð¼Ð¾Ð³Òиза ÑÑа: ÑÑÑÓлекнең гаÒÓп Ñңа бÑÐ
144»ÑÑ Ð°ÑкаÑÑнда Ð±ÐµÐ·Ð³Ó ÑоÑма үзе Ð´Ó Ð¸Ð½Ð´Ðµ Ó©Ñ-Ñңа бÑлÑп Ñоела».</p><p>ÐÐ°Ð·Ð°ÐºÑ Óдибе ÐоÑ
ÑÐ°Ñ ÐÑÑзов ÑаÑÐ°Ñ ÑагÑйÑенең иÒаÑÑн бик ÑÑ
ÑÑ Ð±ÐµÐ»Ð³Óн Ò»Óм ÑÑаÑкан. Ðилгеле бÑлганÑа, «Ð¢Ñган Ñел» ÑигÑÑенең Ð¼ÐµÐ½Ó Ð±Ñ Ð´Ò¯ÑÑенÑе ÑÑÑоÑаÑÑн күп ÐµÐ»Ð»Ð°Ñ Ð±Ñена киÑаплаÑда баÑÑÑÑмадÑлаÑ, имеÑ, анда Ходай ÑÑÑÑнда иÑÐºÓ Ð°Ð»Ñна:</p><p>Ð ÑÑган Ñел, ÑÐ¸Ð½Ð´Ó Ð±Ñлган<br /> <!--rn-->ÐÒ£ Ñлек кÑйлган догам:<br /> <!--rn-->ЯÑлÑкагÑл, дип, үзем Ò»Óм<br /> <!--rn-->ÓÑкÓм-ÓнкÓмне, Ходам.</p><p>Ð.ÐÑÑзовнÑÒ£ моңа бик аÑÑÑ ÐºÐ¸Ð»Ó ÑоÑган бÑлган.</p><p>– ÐиÑлиÑез Ñез, – дигÓн Ñл, – мин Ñл ÑигÑÑÑне бала ÑагÑмнан Ñк ÑÑÑан белÓм. ÐиÑек инде ÑÐ¾Ò£Ð³Ñ Ð¸ÐºÐµ ÑÐ»Ð½Ñ ÐºÐ¸ÑÓÑез?! (ÐаÑÑа Ð±Ñ ÑигÑÑÑ Ð¸ÐºÐµ Ñлга ÑÑзÑлÑп ÑзÑлÑп йөÑÑелгÓн.)</p><p>ҮзбÓклÓÑ Ð¥ÓÐ¼Ð·Ó Ð¥ÓкимзадÓ, ÐаÑÑÑ ÐолÓм, ÑаÒик СадÑеÑдин Ðйни, азÓÑбайÒÐ°Ð½Ð»Ñ Ð¡Ó©Ð»Óйман Ð Ó©ÑÑÓм, ÑÓ©ÑекмÓн ÐеÑÐ´Ñ ÐеÑбабаев, ÐºÐ°Ð·Ð°ÐºÑ Òакан СÑздÑков, ÑÑÐ²Ð°Ñ ÐÐµÐ´ÐµÑ Ð¥Ñзангай Ò»Óм баÑка калÓм оÑÑалаÑÑ ÐºÒ¯Ò£ÐµÐ»ÐµÐ½Ð´Ó ÓдÓбиÑÑка мÓÑ
ÓббÓÑ Ð.ТÑкай ÓÑÓÑлÓÑе ÑÑдÓÐ¼ÐµÐ½Ð´Ó Ð±Ð°ÑлÑкка килгÓн. ÐÑ ÑÑÑÑда Ð°Ð»Ð°Ñ Ò¯Ð·Ð»ÓÑе болай дигÓннÓÑ:</p><p>«Ð¢ÑÐ³Ð°Ð½Ð´Ð°Ñ ÑаÑÐ°Ñ Ñ
алкÑнÑÒ£ бөек ÒÑÑÑÑÑÑ ÐабдÑлла ТÑкайнÑÒ£ ÑлкÑнлÑ, Ñамими ÑигÑÑÑлÓÑе йөÑÓÐ³ÐµÐ¼Ó ÑиÑÓн кеÑеп ÑÑнаÑÑÑлаÑ. Ул баÑлÑк ÑÑÐ³Ð°Ð½Ð´Ð°Ñ ÑеÑпÑÐ±Ð»Ð¸ÐºÐ°Ð»Ð°Ñ ÑагÑйÑÑлÓÑе Ó©Ñен Ð´Ó ÐºÐ°Ð´ÐµÑле Ò»Óм газиз». (СөлÓйман Ð Ó©ÑÑÓм)</p><p>«ÐÐ°Ð·Ð°ÐºÑ Ñ
Ð°Ð»ÐºÑ Ð¢ÑкайнÑÒ£ ÑигÑÑÑлÓÑен ÑокланÑп ÑÑңлÑй, ÑÑаÑÑп ÑкÑй... «Ð¨Ð°Ð³ÑйÑÑ» иÑемле ÑигÑÑен, дÑмбÑа белÓн көйлÓп, күп ÐºÐµÐ½Ó ÐµÐ³ÐµÑлÓÑнең ÑÑÑан ÒÑÑлаÑлаÑÑ Óле Ð´Ó Ñ
ÓÑеÑÐµÐ¼Ð´Ó Ñаклана. ÐÐ°Ð·Ð°ÐºÑ ÐµÐ³ÐµÑе, дÑмбÑаÑÑн ÑиÑÑеп,<br /> <!--rn-->ÒÑÑлÑй-ÒÑÑлÑй үлÓÑмен мин үлгÓÐ½Ð´Ó Ð´Ó,<br /> <!--rn-->ÐÓÑми калмам ÐааÑаилне күÑгÓÐ½Ð´Ó Ð´Ó:<br /> <!--rn-->«Ðез киÑÓбез, Ñез калаÑÑз!» – дип ÒÑÑлаÑмÑн,<br /> <!--rn-->ÒÓÑÓдемне ÑÑÑÑак белÓн күмгÓÐ½Ð´Ó Ð´Ó, –<br /> <!--rn-->дип ÒÑÑлаганда күп ÐºÐµÐ½Ó ÐºÐ°Ð·Ð°ÐºÑ ÐºÐ°ÑÑлаÑÑнÑÒ£: «ÐаÒÓеп акÑн... ТагÑн да ÐºÐ°Ð±Ð°Ñ ÒÑÑла Óле ÒÑÑÑңнÑ!.. ТамаÑа акÑн!» дигÓннÓÑен үз колагÑм белÓн күп ÑапкÑÑ Ð¸ÑеÑкÓнем баÑ. ÐаÑлÑк ÑагÑйÑÑлÓÑ Ð°ÑаÑÑнда ÐабдÑлла ТÑкай минем Ò¯ÑнÓк алган зÑÑ Ð¾ÑÑазÑм бÑлдÑ. ÐлегÑÓк заманнаÑда казакÑ-ÑаÑÐ°Ñ Ð¼ÓкÑÓплÓÑен, ÑÐºÑ Ó©Ð¹Ð»ÓÑен «ÐабдÑлла ТÑкай иÑемендÓге мÓкÑÓп», «ÐабдÑлла ТÑкай иÑемендÓге ÑÐºÑ Ó©Ðµ» дип аÑÐ°Ñ Ð³Ð°Ð´ÓÑÐºÓ ÐºÐµÑгÓн иде. Ðин Ð´Ó «ÐабдÑлла ТÑкай иÑемендÓге» мÓкÑÓплÓÑнең беÑÑÐµÐ½Ð´Ó (ÐүкÑÓÑÐ°Ñ ÑÓÒ»ÓÑендÓ) ÑкÑдÑм. ÐÐ°Ð·Ð°ÐºÑ Ñ
алкÑнÑÒ£ бөек ÑлÑ, зÑÑ ÑÐ¸ÐºÐµÑ Ð¸ÑÑе Ò»Óм ÑагÑйÑÑ Ðбай ÓÑÓÑлÓÑе белÓн беÑÑÓÑÑÓн без ТÑкай ÑигÑÑÑлÓÑен Ð´Ó ÑÑлÑй, комаÑланÑп ÑкÑй идек». (Òакан СÑздÑков)</p><p>«Ðин Ñл ÑигÑÑÑне (Ñүз «Ð¨Ð°Ð³ÑйÑÑ» ÓÑÓÑе ÑÑÑÑнда баÑа) Ñүзен ÑÒ¯Ð·Ð³Ó Ð´Ð¸ÑÑлек ÑÑÑан белÓм. ЯÑÓүнең үлем Ó©ÑÑеннÓн ÑанÑана иÑүе минем, аңÑÐ¼Ð½Ñ ÐºÐ¸Ò£ÓйÑеп, күңелемдÓге иÒÐ°Ñ ÑойгÑÑÑн көÑ
144ÓйÑеп, ÑоÑмÑÑÑÐ°Ð³Ñ ÑÑÑнÑÐ¼Ð½Ñ Ð±Ð¸Ð»Ð³ÐµÐ»Óде». (ÐÐµÐ´ÐµÑ Ð¥Ñзангай)</p><p>«Ð£ÑÑа ÐÐ·Ð¸Ñ Ñ
алÑклаÑÑнÑÒ£, ÑÑл ÒөмлÓдÓн ÑÓ©ÑекмÓн Ñ
алкÑнÑÒ£ да, ÓдÓбиÑÑÑ Ò¯ÑÒ¯ÐµÐ½Ð´Ó ÑаÑÐ°Ñ ÓдÓбиÑÑÑнÑÒ£ Ñ
езмÓÑе күп, Ò»Óм Ð¾Ð»Ñ Ð¢ÑÐºÐ°Ð¹Ð½Ñ Ð´Ð°, ÐбÑÐ°Ò»Ð¸Ð¼Ð¾Ð²Ð½Ñ Ð´Ð° мин үземнең оÑÑазлаÑÑм дим». (ÐеÑÐ´Ñ ÐеÑбабаев)</p><p>«Ð.ТÑÐºÐ°Ð¹Ð½Ñ ÑÓкаÑÑ ÑаÑÐ°Ñ Ñ
алкÑнÑÒ£ ÑагÑйÑе дип ÐºÐµÐ½Ó ÓйÑÒ¯ ÒиÑми. ТÑкай – үзбÓк Ñ
Ð°Ð»ÐºÑ Ð°ÑаÑÑнда билгеле Ò»Óм ÑанÑлган ÑагÑйÑÑ. ÐабдÑлла ТÑкай, ÐÓÒÐ¸Ñ ÐаÑÑÑи, ФаÑиÑ
ÓмиÑÑ
ан, ÐалимÒан ÐбÑаһимовнÑÒ£ Ñеле үзбÓк Ò»Óм казакÑлаÑга ÑкÑн Ò»Óм Òиңел аңлаÑÑла». (ÐаÑÑÑ ÐолÓм)</p><p>«ÐабдÑлла ТÑкай ÑйгÑÑ Ñ
алкÑнÑÒ£ Ñөеп ÑкÑй ÑоÑган ÑагÑйÑе Ð³ÐµÐ½Ó Ñүгел, бÓлки ÓдÓбиÑÑÑбÑзнÑÒ£ Ò¯Ñеп, камиллÓÑÒ¯ÐµÐ½Ó Ð»Ð°ÐµÐºÐ»Ñ Ó©Ð»ÐµÑ ÐºÑÑкан мÓÑÒ»Ò¯Ñ ÑаÑÐ°Ñ ÑагÑйÑедеѻ. (УйгÑÑ Ð³Ð°Ð»Ð¸Ð¼Ðµ Ð.СÓгÑдеваккаÑов)</p><p>ÐÐµÐ½Ó Ð±Ñ Ó©Ð·ÐµÐºÐ»ÓÑдÓн күÑенгÓнÑÓ, Ð.ТÑкай үзе Ð´Ó ÐºÒ¯Ð¿ ÐºÐµÐ½Ó Ñ
алÑклаÑнÑÒ£ ÑзÑÑÑлаÑÑ Ó©Ñен оÑÑаз бÑлган, анÑÒ£ иÒаÑÑ Ð°Ð»Ð°Ñга Ò¯ÑнÓк бÑлÑп Ñ
езмÓÑ Ð¸ÑкÓн.</p><p>Ð.ТÑкай иÒаÑÑнÑÒ£ зÑÑлÑгÑ, анÑÒ£ ÑигÑÑи ÓÑÓÑлÓÑÐµÐ½Ð´Ó Ð³ÐµÐ½Ó Ñүгел, бÓлки ÑÓнкÑйÑÑ Ò»Óм ÓдÓбиÑÑка, ÑаÑиÑ
ка каÑаган ÑÓнни Ñ
езмÓÑлÓÑÐµÐ½Ð´Ó Ð´Ó ÐºÒ¯ÑенÓ. Ул Ò¯Ð·ÐµÐ½Ó ÐºÐ°Ð´ÓÑге ÑагÑйÑÑлÓÑ Ð¸ÒаÑÑ Ð±ÐµÐ»Óн ÑÑ
ÑÑ Ñк ÑанÑÑ Ð±Ñлган Ò»Óм алаÑга каÑаÑа ÑÓÑ
Ñи мөнÓÑÓбÓÑлÓÑен Ð´Ó ÓйÑеп баÑган. ÐÓÑÓлÓн, «Ð¨Ð¸Ð³ÑÑÑлÓÑебез» (1907) дигÓн мÓкалÓÑÐµÐ½Ð´Ó ÐабделÒÓÐ±Ð±Ð°Ñ ÐандалÑй ÑигÑÑÑлÓÑендÓге «ÓÐ´Ð¸Ð¿ÐºÓ Ò»Óм ÓдÓбиÑÑка Ñ
Ð¸Ð»Ð°Ñ ÒиÑлÓÑе» бÑлÑга игÑÑÐ¸Ð±Ð°Ñ Ð¸ÑÑÓ, «Ð¡ÑÑи ÐллаһÑÑÑ Ð²Ó Ð£ÑÑз ÐмÓни Ñ
ÓзÑÓÑлÓÑе... назÑмлÑÑак ÑигÑÑÑ Ñөйли белмеÑлÓÑ Ð¸ÑÓ Ð´Ó, Ñик ÑÓÑаÑвÑÑ Ð±Ð°Ð±Ñнда (ÑÑÑилÑкка бÓйлÓнеÑле. – Ф.Ð.) гÑна ÑөйлÓгÓннÓÑ. ÓгÓÑ Ñл ÓÑÓнделÓÑ Ð´Ó©Ð½ÑÑга Ð²Ó Ð°Ð½ÑÒ£ Ñ
алкÑна да беÑаз илÑиÑÐ°Ñ Ð¸Ñеп дөнÑÑдан киÑкÓн бÑлÑалаÑ, Ñ
ÓзеÑге ÐºÓ©Ð½Ð´Ó Ð¸ÑемнÓÑе ÑÐ°Ð³Ñ Ð´Ð° аÑÑÑк Ñ
ÓÐµÑ Ð¸Ð»Ó Ð·Ð¸ÐºÐµÑ Ð¸ÑÐµÐ»ÐµÑ Ð¸Ð´Ðµ» дигÓн нÓÑиÒÓ ÑÑгаÑа. Ó Ð¸Ð½Ð´Ðµ ÐиÑÑаÑ
еÑдин ÐкмÑлла Ñ
акÑнда: «ÐнÑÒ£ ÑигÑÑÑлÓÑÐµÐ½Ó Ð±Ð¸Ðº күп ÑÓгаÑÑÑб (иÑкелек. – Ф. Ð.) каÑнаÑкандÑÑ, Ò»Óм Ð´Ó Ð±ÐµÐ·Ð½ÐµÒ£ ÑаÑÐ°Ñ ÑÑÑ
Ñна, ÑаÑÐ°Ñ Ñ
алкÑна Ð±ÐµÑ Ð´Ó ÑÓÑÑиÑе ÑкÑÑÑ, ÑигÑÑÑлÓÑеннÓн Ñик ÐºÐ°Ð·Ð°ÐºÑ Ð¸Ñе, күÑÐ¼Ó Ñ
алÑк иÑе ÑÑгÑп ÑоÑадÑÑ», – дип кÑÑ.</p><p>ÓлбÓÑÑÓ, Óлеге ÑагÑйÑÑлÓÑÐ³Ó Ð±Ð¸ÑелгÓн Ð±Ñ Ð±ÓÑлÓÑ Ð±ÐµÐ»Óн бÓÑ
ÓÑлÓÑеÑÐ³Ó Ð¼Ó©Ð¼ÐºÐ¸Ð½, Óмма ÑÑнÑÑÑ Ð¼Ó©Ò»Ð¸Ð¼: Ð. ТÑкай алаÑнÑÒ£ ÓÑÓÑлÓÑен белгÓн Ð³ÐµÐ½Ó Ñүгел, бÓлки ÑÓнгаÑÑÑÓ ÑÑлÓнеÑлÓÑе, ÑÑÑÓлеклÓÑе Ò»Óм баÑка Ñ
аÑиÑÑлÓÑе ÑгÑннан ÑÓÑÑиÑлÓп өйÑÓнгÓн. ÐгеÑменÑе гаÑÑÑнÑÒ£ беÑенÑе ÑнÑеллÑгÑнда аеÑÑÑа күп Ñзган ÐÓÒÐ¸Ñ ÐаÑÑÑи Ò»Óм ÐÓÒип ÐÑмавилаÑÐ½Ñ «Ð¸ÐºÐµ бөек ÑагÑйÑÑлÓÑебез» дип аÑÐ°Ð²Ñ Ð´Ð° анÑÒ£ үз ÑоÑÑ ÓдÓбиÑÑÑннан бик ÑÑ
ÑÑ Ñ
ÓбÓÑÐ´Ð°Ñ Ð±ÑÐ
144»Ð³Ð°Ð½Ð»ÑгÑн Ò»Óм калÓмдÓÑлÓÑенең ÑÒ£ÑÑÑна Ñөенеп ÑÑÓгÓнлеген күÑÑÓÑÓ.</p><p>ШагÑйÑÑ ÑаÑÐ°Ñ ÓдÓбиÑÑÑнда ÑÓнкÑйÑÑ Ð±ÑлÑÑга ÑÐ¸ÐµÑ Ð´Ð¸Ð¿ каÑÐ°Ð´Ñ Ò»Óм Ð±Ñ ÑикеÑне Ð¼ÐµÐ½Ó Ð±Ð¾Ð»Ð°Ð¹ дÓлиллÓде. ÐаÑка Ñ
езмÓÑ Ð±ÐµÐ»Óн ÑөгÑлÑлÓнгÓн кеÑе баÑÑлÑп ÑÑккан баÑлÑк ÓÑÓÑлÓÑне Ð´Ó ÑкÑп баÑа алмаÑка, ÑкÑганда да Ó©ÑÑÓн-Ó©ÑÑÓн Ð³ÐµÐ½Ó ÐºÒ¯Ð· йөгеÑÑеп ÑзаÑга мөмкин. ШÑнÑÒ£ Ó©Ñен Ñл «Ð¸Ò£ ÑÑ
ÑÑ Ò»Óм мÓгÑнÓле» ÑллаÑдан бÑÑ, беÑни Ð´Ó Ð±Ð¸Ñми ÑоÑган ÑÑÑннаÑÐ½Ñ Ð°ÐµÑÑп беÑеÑмÓÑÐºÓ Ð´Ó Ð¼Ó©Ð¼ÐºÐ¸Ð½. Ð.ТÑкай заманÑнда иÑÓ ÑаÑÐ°Ñ ÑÐµÐ»ÐµÐ½Ð´Ó ÐºÐ¸ÑÐ°Ð¿Ð»Ð°Ñ ÐºÒ¯Ð¿ ÑÑга. ШÑнÑÒ£ Ó©Ñен алаÑÐ½Ñ ÓйбÓÑлÓп ÑкÑп, ÒиÑеÑле-ÒиÑеÑÑез ÑклаÑÑн аңлаÑÑп баÑÑÑÑ Ð¼Ð°Ñ
ÑÑÑ ÑкÑмÑÑлÑлаÑ-ÑÓнкÑйÑÑÑелÓÑ ÐºÐ¸ÑÓк. ÐаÑÑлган ÓÑÓÑлÓÑ Ð°ÑаÑÑнда ÑкÑÑÑÐ»Ð°Ñ Ó©Ñен заÑаÑлÑлаÑÑ Ð´Ð° бÑлÑÑ Ð¸Ñ
Ñимал. ÐиÑаплаÑ, нÑÑ Ò»Óм мÓгÑÐ»Ò¯Ð¼Ð°Ñ ÑаÑаÑÑ Ð±ÐµÐ»Óн беÑгÓ, ÑоманалÑк Ð²Ó ÓÑ
лакÑÑзлÑк алÑп килеÑÐ³Ó Ð´Ó Ð¼Ó©Ð¼ÐºÐ¸Ð½Ð½ÓÑ. ÐÐ°Ð¹Ð±ÐµÑ ÑкÑÑÑÐ»Ð°Ñ Ò¯Ð·Ð»ÓÑенең зÓвÑклаÑÑна ÑÑÑÑ ÐºÐ¸Ð»Ò¯Ñе ÓÑÓÑлÓÑне Ñаба алмÑй йөÑилÓÑ. ÐигÑÓк ÑÓ ÑÑÑ ÐºÐµÑÐµÐ³Ó «ÑÑ
ÑÑ ÑиÑÐ°Ð»Ó ÑÐ°Ð±Ñ Ð±Ð¾ÑÑак баÑÑÑ Ó©ÑÑÐµÐ½Ð´Ó Ð±ÐµÑ Ð±Ð¸Ð»Ð³ÐµÐ»ÓнгÓн боÑÑÐ°ÐºÐ½Ñ ÑÐ°Ð±Ñ ÐºÐ°Ð´ÓÑ ÑиÑендеÑ. ÓгÓÑ Ð±ÐµÑ ÑиÑалÓне ÑкÑп Ñа, Ñиз Ð³ÐµÐ½Ó ÑÓнкÑйÑен Ð´Ó ÑабÑп алÑа, Ð°Ò£Ð°Ñ Ð±Ð¸Ðº Ñңай бÑладÑÑ».</p><p>ШÑл Ñк вакÑÑÑа Ð.ТÑкай ÑÓнкÑйÑÑÑÐµÐ³Ó Ð·ÑÑ ÑалÓплÓÑ Ð´Ó ÐºÑÑ. «Ð¢ÓнкÑйÑÑ Ð¸ÑÒ¯Ñенең Ð´Ó ÐºÐµÐ¼ оÑÑÐ°Ð´Ñ ÑÑл бÑлÑÑ ÑÐ°Ð³Ñ ÑÑамÑйдÑÑ». ТÓнкÑйÑÑÑе бÑÐ»Ñ Ó©Ñен, анÑÒ£ ÑÑанÑÑнÑа, «ÓлбÓÑÑÓ, үзлÓÑе Ð´Ó ÓдÓбиÑÑ Ð³Ð°Ð»ÓÐ¼ÐµÐ½Ð´Ó ÐºÒ¯Ð¿ Ð°Ñ ÑйнаÑкан ÑÓÒÑибÓле Ð²Ó ÓÑ
Ð»Ð°ÐºÐ»Ñ Ð°Ð´Óм бÑлÑÑ» ÑалÓп иÑелÓ. Чөнки ÑÓÑ
Ñи ÑÐ°Ð¹Ð´Ð°Ð½Ñ ÐºÒ¯Ð·Ð´Ó ÑоÑÑп ÑÓнкÑйÑÑ Ð¸ÑÒ¯ÑелÓÑ Ð´Ó ÐºÒ¯Ð¿. «ÒÓмÓгаÑÑ ÑикеÑе белÓн ÑйнаÑга ÑÑамÑй», – дип киÑÓÑеп ÑÓ ÐºÑÑ Ð±Ó©ÐµÐº ÑагÑйÑÑ.</p><p>ÐÒ¯ÑÓбез, Ð.ТÑкай ÑÓнкÑйÑÑнең аÑÑлÑ, бÑÑÑÑлаÑÑ, Ñл өлкÓÐ´Ó ÑÑлÓÒ¯Ñенең нинди ÑÑйÑаÑлаÑга Ð¸Ñ Ð±ÑлÑÑга ÑиеÑлеге ÑÑÑÑнда дөÑÐµÑ Ò»Óм ÑÑÑÐ½Ð»Ñ ÑүзлÓÑ ÓйÑкÓн. ÐÓÑÓлÓн, ÑÑл ÑоÑÐ´Ð°Ð³Ñ Ð±Ð°ÑлÑк ÑзÑÑÑлаÑнÑÒ£ Ò»Óм жÑÑналиÑÑлаÑнÑÒ£ иÒаÑÑна ÑиÑкÓÑе бÓÑ Ð±Ð¸ÑгÓн беÑÓÒ¯Ð³Ó Ð.ТÑкай болай дип Òавап биÑÓ: «Ð¡ÐµÐ· оÑ
ÑаÑÑ ÐºÒ¯ÑелмÓгÓн Ð±ÐµÑ Ð±Ó©ÐµÐº кеÑе икÓнÑез... ЯÑÑй, ÑзÑÑÑлаÑ, СезнеңÑÓ, наÑÐ°Ñ Ò»Óм ÑÑакÑÑз кеÑелÓÑ Ð±ÑлÑÑннаÑ, лÓкин Сез үзегез миллÓÑÐºÓ Ð½ÓÑÑÓ ÑÑлÓдегез? ÐиллÓÑнең Ñ
ÓзеÑгеÑе Ò»Óм килÓÑÓге Ó©Ñен ÑÐ°Ð¹Ð´Ð°Ð»Ñ ÑÓÑÐ¼Ó Ñки ÑÐµÐ·Ð¼Ó Ð±ÐµÑÓÑ Ð½ÓÑÑÓгез баÑмÑ? ÐÒ¯ÑÑÓÑегез, Ð±ÐµÑ ÑапкÑÑ ÑикÑеÑеп каÑÑйк Ñа, баÑкалаÑнÑÒ£ ÑзганнаÑÑ Ð±Ó©ÑенлÓй ÑаÑланÑÑн, онÑÑÑлÑÑн... ÒºÓÑ ÑзÑÑÑнÑÒ£ Ò¯Ð·ÐµÐ½Ó Ð±ÐµÑ... ÑоÑкан ÑÐ»Ñ Ð±Ð°Ñ; ÑÑÒ£Ð°Ñ ÐºÒ¯ÑÓ Ð°Ð»Ð°ÑÐ½Ñ ÑÓнкÑйÑÑÐºÓ Ð°ÑÑкмаган бÑлÑагÑз да ÑлгÑÑ Ð±ÑÐ»Ð¼Ð°Ñ Ð¸Ð´Ðµ. ÒºÓÑ ÑзÑÑÑ... калÓмен ÑÑлбÑÑлап кÑйÑа, ...кемнÓÑ ÑзаÑ? Ð¡ÐµÐ·Ð³Ó Ñ
144ÓнкÑйÑÑ Ð¸ÑÓÑÐ³Ó Ð½ÓÑÑÓ ÐºÐ°Ð»ÑÑ?</p><p>Ðез: «ÐÑ ÑигÑÑÑ Ð±Ð°ÑлÑк кимÑелеклÓÑдÓн пакѻ, – дип ÑзмадÑк лабаÑа! Ðез кÑлÑÑÑÑа дөнÑÑÑÑнÑÒ£ ÓлиÑбаÑÑÑÑ Ð³Ñна Óле. ÐйлаÑ, ÐµÐ»Ð»Ð°Ñ Ò¯ÑÓÑ, ÓлиÑбадан Ò¯Ñеп, ÑгаÑÑ ÐºÒ¯ÑÓÑелеÑбез». ÐÒ¯ÑÓбез, бөек ÑагÑйÑÑ Ð±Ð°ÑлÑк киÑаплаÑнÑ, ÓÑÓÑлÓÑне Ð±ÐµÑ ÑелÑÓÐ½Ò¯Ð´Ó Ñкка ÑÑгаÑÑ ÑгÑнда Ñүгел, мондÑй каÑаÑÑа ÑоÑÑÑÑлаÑÐ½Ñ ÑабÑÑлÑк белÓн ÑÓÑбиÑли. ÐаÑкалаÑÐ½Ñ ÑÓнкÑйÑÑ Ð¸ÑÓÑÐ³Ó Ð°Ð»Ñнган кеÑенең моңа Ñ
Ð°ÐºÑ Ð±ÑлÑÑга ÑиеÑ. ÐаÑÑ Ñик үзе ÓдÓбиÑÑÑбÑз Ò¯ÑеÑÐµÐ½Ó ÐºÐ°Ð»Óме белÓн ÑÑдÓм иÑкÓн ÑÓÑ
ÐµÑ ÐºÐµÐ½Ó Ñөпле Ñүз ÓйÑÓ Ð°Ð»Ð°. ÐнÑÒ£ ÑагÑйÑÑ, ÑзÑÑÑ, дÑамаÑÑÑг бÑлÑÑ Ð¼ÓÒбүÑи Ñүгел. ÓÐ½Ó Ð.ÐелинÑкий, Ð.ÐобÑолÑÐ±Ð¾Ð²Ð»Ð°Ñ ÑÑÑ ÓдÓбиÑÑÑнда баÑÑ Ñик ÑÓнкÑйÑÑ Ñ
езмÓÑлÓÑе ÑÐ·Ñ Ð±ÐµÐ»Óн Ð³ÐµÐ½Ó ÑөгÑлÑлÓнгÓннÓÑ. ÐимÓк, Ñүз ÑÓнгаÑенең үзенÑÓлеген неÑÐºÓ Ñоеп, гадел ÑÑ Ð¸ÑÒ¯Ñе ÑÓнкÑйÑÑÑе ÓдÓбиÑÑнÑÒ£ абÑÑÐ¹Ð»Ñ Óһеле бÑла ала. ÓÑÓÑнең үзеннÓн ÑÑгÑп Ñүгел, бÓлки Ñеге Ñки Ð±Ñ ÑзÑÑÑга ÑÓÑ
Ñи мөнÓÑÓбÓÑ Ð±ÑенÑа ÑÓнкÑйÑÑ Ñ
езмÓÑлÓÑе ÑзÑÑÑлаÑÐ½Ñ Ð.ТÑкай «ÐөнÑÓкÑйд» («Ð¢ÓнкÑйÑÑÑе») ÑигÑÑÐµÐ½Ð´Ó Ð´Ó ÑÑбÑÑкÑладÑ:</p><p>Òил ÑегеÑмÓнен күÑÓ Ð´Ó: «ÐÒ», ÑÑÑ Ñк!» – дип кÑÑ,<br /> <!--rn-->Ð¡Ñ ÑегеÑмÓнен күÑÓ Ð´Ó: «ÐаÑÑ, бÑÑ Ñк!» – дип кÑÑ.<br /> <!--rn-->Ул ÑоÑа Ð°Ñ ÐºÐ¾Ð¹ÑÑгÑн да: «ÐÑ – озÑн ÑаÑ!» – дип кÑÑ,<br /> <!--rn-->«Ð¢Ð¸Ðº Ð½Ð¸Ð³Ó Ð±Ð°ÑÑа Ñүгел, ÑÓнкÑйÑÑÐºÓ Ð¼Ð¾Ñ
ÑаÒ!» – дип кÑÑ.</p><p>ÒºÓÑ ÑзÑÑÑ Ð¸Ò£ ÓүвÓл үз-үзенÓ, ÑÓÑ
Ñи иÒаÑÑна каÑаÑа ÑÓнкÑйÑÑ Ð±ÐµÐ»Óн каÑаÑга ÑиеÑ. Ð.ТÑкай ÑÑндÑй иÒаÑÑÑ Ð¸Ð´Ðµ. 1913 елда Ñл «Ð£ÑÐ½Ð³Ð°Ñ Ð±ÐµÑенÑе ÑÑем» дигÓн мÓÐºÐ°Ð»Ó Ñза. Үзенең Òиде ел бÑе иÒÐ°Ñ Ð¸ÑкÓннÓÑен күздÓн киÑеÑÓ, йомÑак, ÒиÑÓÑлек дÓÑÓÒÓÐ´Ó ÑÓнгаÑÑÑÓ ÑзÑлмаган дип ÑйлаганнаÑÑн «Ñүп» дип аÑÑй. ШÑл «ÑүплÓѻне бүлмÓÑеннÓн ÑÑгаÑÑп ÑаÑлÑй. «ÐүлмÓдÓ, – ди Ñл, – «Ò¯Ð· ÑөйгÓнем», «Ò¯Ð· ÑөйгÓн ÑигÑÑÑлÓÑем» Ð³ÐµÐ½Ó ÐºÐ°Ð»Ð´Ñлаѻ. «Ð ÑÑ
ани бүлмÓмне беÑÑÓ©Ñле ÑазаÑÑÑÑга вакÑÑ Ñзли идем Ð²Ó Ò»Ð°Ð¼Ð°Ð½ Ðлла Ñл аÑÐ°Ñ Óле дип өмидлÓÐ½Ó Ð¸Ð´ÐµÐ¼. ÐÐµÐ½Ó Ðлла Ñл аÑÑÑ, «Ð±Ò¯Ð»Ð¼Ó» ÑебеÑеÑÐ³Ó Ð±ÑÑадÑм. СебеÑеп ÑÓ ÑÑгаÑдÑм. Óй, ÒÐ¸Ñ Ð¹Ó©Ð·ÐµÐ½Ð´Óге ÑеÑек балаÑÑ, галимме Ñин, Ñ
акимме Ñин, падиÑÐ°Ò»Ð¼Ñ Ñин, ÑелÓнÑеме Ñин, инде мин Ñине Ó©ÐµÐ¼Ó ÐºÐµÑÑеÑÐ³Ó Ð¾ÑлмÑйм, инде Ñин кем бÑлаÑÑÒ£ да, мин Ñиңа Ñакмак киÑабÑÐ¼Ð½Ñ Ð¼ÓÐ³Ð°Ð»Ñ Ð¸ÑÑиÑ
Ð°Ñ (макÑана-макÑана) Ò»ÓÐ´Ð¸Ñ Ð¸ÑÓ Ð°Ð»Ð°Ð¼. Тиз аÑада, ...үзем ÑÑаÑкан ÑигÑÑÑлÓÑдÓн ÒÑеп, 400 ÑÓÑ
иÑÓле (биÑле) зÑÑлÑгÑнда ÑÓÑемле Ð±ÐµÑ Ð¼ÓÒмÑга ÑÑгаÑÑÑга каÑÐ°Ñ Ð±Ð¸Ñдем». ÐÑ - үз иÒаÑÑңа гаÑÑÑ ÒÐ°Ð²Ð°Ð¿Ð»Ñ ÐºÐ°ÑаÑнÑÒ£ гÑйбÑÓÑле миÑалÑ. Óлеге ÑүзлÓÑдÓн күÑенекле Ñаг
144ÑйÑÑ Ð¡Ð¸Ð±Ð³Ð°Ñ Ð¥Óким мондÑй нÓÑиÒÓ ÑÑÑй: «Ð¢ÑкайнÑÒ£ мÓкалÓÑÐµÐ½Ð´Ó ÑагÑйÑÑлÓÑне ÑйландÑÑа ÑоÑган нÓÑÑÓлÓÑ ÐºÒ¯Ð¿. ТÑкай, моңа Ñ
ÓÑле ÑзганнаÑÑн ÑÓнкÑйÑÑ Ð°Ñа Ò¯ÑкÓÑеп, ÑÑ
ÑÑлаÑÑн наÑаÑлаÑÑннан аеÑа... ÐÐµÐ½Ó Ò¯Ð·-үзеңне ÑÓнкÑйÑÑ Ð½Ð¸Ð½Ð´Ð¸ бÑла икÓн.<br /> <!--rn-->ТÑкайдан өйÑÓн Ð´Ó Ó©Ð¹ÑÓн...»* (* С.Ð¥Óким. ЯÑÓ, боÑÑÑÐ»Ñ ÒанÑм! – Ðазан: ТаÑаÑ. киÑ. нÓÑÑ. – 1988. – 426 б.).</p><p>Ðөек ÑагÑйÑебез замандаÑлаÑÑ Ð.Ðамал, Ð.ÐаÑÑÑи, С.Ð Óмиев, С.СүнÑÓлÓй, Ð.ÐÑмави, Ð.ÐбÑаһимов, Ð.ÐÑÑ
акÑй иÒаÑлаÑÑна каÑаÑа ÑикеÑлÓÑен белдеÑÓ. ÐлаÑнÑÒ£ ÓÑÓÑлÓÑÐµÐ½Ð´Ó Ò¯Ð·ÐµÐ½ канÓгаÑÑлÓндеÑгÓн ÑÐºÐ»Ð°Ñ ÑÑÑÑнда кинÓнеп ÑзÑа, кимÑелеклÓÑен, Ð. ТÑкайга Ñ
Ð°Ñ Ð±ÑлганÑа, кÑлÑÑÑан Ò¯Ñкен Ñеле белÓн камÑÑлÑй. ÐÓÑÓлÓн, Ð.ÐаÑÑÑинÑÒ£ «ÐÑзлаÑга маÑ
ÑÑÑ Ð¼Ð¸Ð»Ð»Ð¸ ÑигÑÑÑлÓÑ», «ÐÑлÓÑÐ³Ó Ð¼Ð°Ñ
ÑÑÑ Ð¼Ð¸Ð»Ð»Ð¸ ÑигÑÑÑлÓÑ» ÑзÑÑн килеÑÑеÑми, алаÑÐ½Ñ «Ð¼Ð¸Ð»Ð»ÓÑÐºÓ Ñайда ÑÑÑнÑна заÑаѻ дип бÓÑли. ÐÓкин баÑÑ Ñик ÓдÓбиÑÑ Ð¼ÓнÑÓгаÑен кайгÑÑÑÑп ÑзÑлган мондÑй ÑÓнкÑйÑÑ Ñ
езмÓÑлÓÑе Ð.ТÑкайга Ð±Ñ ÐºÐ°Ð»ÓмдÓÑлÓÑенең күпÑелеге белÓн ÓйбÓÑ, кайбеÑлÓÑе белÓн Ñ
ÓÑÑа дÑÑÑÐ°Ð½Ó Ð¼Ó©Ð½ÓÑÓбÓÑ ÑаклаÑга комаÑаÑлÑк иÑми.</p><p>ÓдÓбиÑÑÑбÑз Ò¯ÑеÑÐµÐ½Ó ÑÑн-ÑÑнлап киÑÑÓ Ð±ÑлÑп ÑоÑган Ñл вакÑÑÑÐ°Ð³Ñ ÑÓÑми идеологиÑÐ³Ó Ò»Óм ÑензоÑлаÑга каÑаÑа да ÑÑал-ÑÑал ÑүзлÓÑ ÑÑдÑÑа. «Ð¦ÐµÐ½Ð·Ð¾Ñ белÓн он илÓÒ¯Ñе Ñ
аÑÑн аÑаÑÑнда аеÑма ÑÑл гÑна: беÑÑенең илÓге ÑÓ©Ð±ÐµÐ½Ð´Ó ÑÑÐºÓ Ð°ÑмаганÑак нÓÑÑÓлÓÑ ÐºÐ°Ð»Ð°, беÑÑÐµÐ½ÐµÐºÐµÐ½Ð´Ó Ð¸Ò£ кадеÑле нÓÑÑÓлÓÑ Ð³ÐµÐ½Ó ÐºÐ°Ð»Ð°». ЯгÑни ÑзÑÑÑнÑÒ£ иÑ
Ð»Ð°Ñ Ñзган, ÑÑнÑÒ£ Ó©Ñен Ò¯Ð·ÐµÐ½Ó Ð´Ó ÐºÐ°Ð´ÐµÑле Ñоелган ÑикеÑлÓÑен Ñки ÓÑÓÑлÓÑен ÑÐµÐ½Ð·Ð¾Ñ Ð´Ð¸Ð³Óн ÑакÑÑ Ð¼Ð°ÑбÑгаÑка Ò¯ÑкÓÑми, ÑÑзÑп ÑÑгÑÑа. ШÑңа күÑÓ Ð.ТÑкай аÑÑнÑп: «ÐÑзмагÑз, мÓйданга ÑÑкÑа ÑүплÓÑем»,— дип ÓйÑкÓн дÓ. ÐÒ¯ÑÐµÐ½Ó ÐºÐ¸, Ñ
алÑк ÑагÑйÑе ÑÓнкÑйÑÑ Ó©Ð»ÐºÓÑÐµÐ½Ð´Ó Ð´Ó ÑÑÑÑ Ñүзле, гадел, аÑÑÑÑз, ÑалÓпÑÓн бÑлган, бигÑÓк ÑÓ Ò¯Ð·-Ò¯Ð·ÐµÐ½Ó ÑаÑÐ»Ð°Ð¼Ð°Ð»Ð°Ñ ÑÑÐ°Ð¼Ð°Ð²Ñ Ð°Ð½ÑÒ£ ÑÓÑ
еÑÐµÐ½Ó ÐºÐ°ÑаÑа иÑ
ÑиÑам ÑÑÑа.</p><p>Ð.ТÑкай үз иÒаÑÑна ÑкÑÑÑлаÑ, гомÑмÓн, ÒÓмÓгаÑÑÑелек биÑаÑÐ°Ñ Ð±ÑÐ»Ð´Ñ Ð´Ð¸Ð¿ ÓйÑÓ Ð°Ð»Ð¼Ð°Ð³Ð°Ð½Ð´ÑÑ. Чөнки Ò»ÓÑ ÓÑÓÑе, киÑÐ°Ð±Ñ ÒÓмÓгаÑÑÑелекнең игÑÑибаÑÑн ÒÓлеп иÑÓ, алаÑÐ½Ñ ÑкÑйлаÑ, ÑзганнаÑÑ Ð±ÐµÐ»Óн килеÑÓлÓÑ Ñки бÓÑ
ÓÑлÓÑÓлÓÑ Ð°Ð²ÑоÑÑн макÑÑйлаÑ, аÑÑланалаÑ, анÑÒ£ белÓн ÑзгÑÑалаÑ.</p><p>Ð. ТÑкайнÑÒ£ «Ð¸Ò£ беÑенÑе ÑÓнкÑйÑÑÑелÓÑе», ÓлбÓÑÑÓ, ÑÓÑми Ñ
акимиÑÑлÓÑ Ð±Ñла. 1911 елнÑÒ£ 26 ноÑбÑендÓ, мÓÑÓлÓн, маÑбÑÐ³Ð°Ñ ÑÑлÓÑе бÑенÑа Ðазан вакÑÑÐ»Ñ ÐºÐ¾Ð¼Ð¸ÑеÑÑ ÐеÑеÑбÑÑгка – ÐÐ°Ñ Ð¸Ð´Ð°ÑÓÐ³Ó ÑикаÑÑÑ ÒибÓÑÓ. Ðнда Ð. ТÑÐºÐ°Ð¹Ð½Ñ ÐºÐ°Ð¹Ð±ÐµÑ ÓÑÓÑлÓÑе Ó©Ñен ÒинаÑÑÑ ÒаваплÑлÑгÑна ÑаÑÑÑÑга киÑÓклеге ÓйÑелÓ. «Ðазан ÑиновниклаÑÑ... «ÐиÑмибез!» ÑигÑÑе Ó©Ñен 104 ÑÑаÑÑÑ 3 пÑнкÑ, «Ð¥Ó©ÑÑиÑÑ Ñ
акÑнда» ÑигÑÑе Ó©Ñен 129 ÑÑаÑÑÑ 2 пÑнкÑ, «Ð¢Ð°Ð²ÑÑ Ñ
акÑнда», «ÐÓдÑÓÑÓдÓн ÑÑккан ÑÓкеÑÑлÓÑ Ð½Ð¸ дилÓÑ» ÑигÑÑÑлÓÑе Ó©Ñен 129 ÑÑаÑÑÑ 6 пÑÐ½ÐºÑ Ð±ÑенÑа ÑагÑйÑÑнең гаепле бÑлÑÑн күÑÑÓÑеп»* (* «Ðазан ÑÑлаÑÑ». – 1983. –
144â 4. – 169 б.) ÑзалаÑ.</p><p>Ó.СÓйдÓÑев дигÓн кеÑе, «Ð¤Ð¸ÐºÐµÑ» газеÑаÑÑнда (1906 ел, 3, 21 иÑлÑ) Ð. ТÑкайнÑÒ£ «Ðлай-болай» иÑемле мÓкалÓÑе баÑÑлгаÑ, газеÑÐ°Ð½Ñ ÑÑдка биÑÓ. ÐазеÑа нÓÑиÑе Ðамил ÐоÑÑйгÑй-ТөÑ
ÑÓÑÑллин Ð±Ñ Ð¼Ð°ÑеÑиаллаÑнÑÒ£ авÑоÑÑ Ð. ТÑкай бÑлÑÑн ÑÑеÑÓ Ò»Óм ÑлгÑÐ·Ñ Ð³Ñна ÑÑд каÑÑÑна баÑа. ÐÐ½Ñ Ñн ÐºÓ©Ð½Ð³Ó Ð¿Ð¾Ð»Ð¸ÑÐ¸Ñ ÑÑаÑÑогÑна ÑбаÑга Ñ
өкем иÑÓлÓÑ* (*ШÑнда Ñк, 164-173 б.).</p><p>XX йөз баÑÑнда ÑÓ©Ñле ÑоÑÐ¸Ð°Ð»Ñ ÐºÐ°ÑлаÑлаÑнÑÒ£ иÑ
ÑÑÑÑÑн ÑагÑлдÑÑган вакÑÑÐ»Ñ Ð¼Ð°ÑбÑгаÑнÑÒ£ ниндие Ð³ÐµÐ½Ó Ð±ÑлмÑй? ÒºÓÑбеÑÑе Ð.ТÑкайнÑÒ£ иÒаÑÑна үз мÓÑлÓгеннÓн Ò»Óм мÓнÑÓгаÑеннÓн ÑÑгÑп бÓÑ Ð±Ð¸ÑÓ. ÐÒÐ°Ñ ÐºÐµÑеÑе Ó©Ñен үзең нÑклап инанган кÑйблаң бÑÐ»Ñ Ð±Ð¸Ðº мөһим. ÐаÑÑ Ñик ÑÑл вакÑÑÑа гÑна, Ñине Ð±ÐµÑ ÑÑдан икенÑе ÑÑга ÑайпÑлдÑÑÑÑга ÑÑÑÑÑÑÑÑлаÑга биÑеÑмиÑÓ, ÑоÑкан мÓÑлÓÐ³ÐµÒ£Ó ÑÑÑÑ Ð±Ð°ÑÑÑга мөмкин. Ð.ТÑкай иÑÓ ÑÑган Ñ
алкÑнÑÒ£ алга киÑүен, анÑÒ£ бүген бÓÑ
еÑле көн иÑүен, килÓÑÓге ÑÐ°Ð³Ñ Ð´Ð° ÑÑ
ÑÑÑак бÑлÑÑн ÑелÓде. ШÑлаÑÐ½Ñ ÐºÐ°Ð¹Ð³ÑÑÑÑп Ñзган ÑагÑйÑÑ Ò¯Ð·ÐµÐ½Ó Ð±Ð¸Ðº күп ÑелÓкÑÓÑлÓÑ ÑапÑÑ, ÑÑл Ñк вакÑÑÑа доÑÐ¼Ð°Ð½Ð½Ð°Ñ Ð´Ð° ÒÑйдÑ.</p><p>ТÓнкÑйÑÑÐºÓ ÐºÑела ÑоÑган Ñөп ÑалÓп – гаделлек. ÐаÑÑ ÑÑл ÑÑйÑаÑка Ð¸Ñ Ð±Ñлганда гÑна Ñл үзенең бÑÑÑÑÑн Ò¯Ñи ала. Ф.ÓмиÑÑ
аннÑÒ£ ÑагÑйÑÑ Ð.ТÑкай иÒаÑÑн өйÑÓÐ½Ò¯Ð³Ó Ð±Ð°Ð³ÑÑланган мÓкалÓлÓÑе ÓÑÓÑлÓÑне ÑÑÑеÑика канÑннаÑÑ Ð±ÑенÑа бÓÑлÓүнең маÑÑÑ Ò¯ÑнÓге бÑлÑп ÑоÑалаÑ. ШагÑйÑÑнең Ó©ÑенÑе ÑигÑÑÑ Ð´ÓÑÑÓÑен бÓÑлÓÒ¯Ð³Ó Ð±Ð°Ð³ÑÑланган «ÐабдÑлла ТÑкаев ÑигÑÑÑлÓÑе» («ÓлÑиÑлаÑ
», 1907, 3 декабÑÑ) дип иÑемлÓнгÓн мÓкалÓÐ´Ó Ñл ÒÑенÑÑкÑа иÑке ÑÓ©Ñек Ñеле белÓн ÑзÑлÑп, гаÑÓпÑÓ, ÑаÑÑÑÑа, азÓÑбайÒанÑа, ÑÐ°Ð³Ñ ÓÐ»Ð»Ó Ð½ÓÑÑÓÑÓ ÑеллÓÑеннÓн коÑÑлган ÑигÑÑÑлÓÑе Ð´Ó ÐºÒ¯Ð¿Ð»ÐµÐ³ÐµÐ½Ó ÑÑе поÑÑÑн белдеÑÓ Ð´Ó, ÑÐ°Ñ ÑаÑаÑÑа Ñел белÓн, Ñ
алÑк аÑаÑÑнда ÑÑи ÑоÑган Ñ
ÑÑлÑй Ñ
икÓÑÐ³Ó Ð½Ð¸Ð³ÐµÐ·Ð»Óнеп иÒÐ°Ñ Ð¸ÑелгÓн «Ð¨Ò¯ÑÓле» поÑмаÑÑна ÑгаÑÑ Ð±ÓÑ Ð±Ð¸ÑÓ. ÓдÓбиÑÑ ÑÓ©ÑÑелÓÑÐ³Ó Ò»Óм баÑлÑк ÑÓкеÑÑлÓÑÐ³Ó Ð¼ÓÒмÑÐ³Ð°Ð½Ñ Ð´Ð¸ÐºÑкаÑÑ Ð±ÐµÐ»Óн ÑкÑп ÑÑгаÑга киңÓÑ Ð¸ÑÓ. ШагÑйÑÑнең дүÑÑенÑе дÓÑÑÓÑÐµÐ½Ó ÐºÐ°ÑаÑа Ñзганда («ÓлÑиÑлаÑ
», 1908, 9 ÑевÑалÑ) Ф. ÓмиÑÑ
ан калÓмдÓÑенең ÓÑÓÑлÓÑен ÑÑган ÑÐµÐ»ÐµÐ±ÐµÐ·Ð´Ó Ð¸ÒÐ°Ñ Ð¸ÑÒ¯ÐµÐ½Ó Ñөенүен белдеÑÓ: «ÐÑ Ð¸ÐºÐµÐ½Ñе мÓÒмÑга да... гүзÓл ÑигÑÑÑлÓÑ Ð±ÐµÐ»Óн ÑÑÑÑÑÑлган», – ди Ñл. «ÐиÑмибез!», «ÐÑек бавѻ, «Ð¥Ó©ÑÑиÑÑ Ñ
акÑнда», «ÐÐµÑ ÑÓеÑ
нең мөнÓÒÓÑе», «ÐÓдÑÓÑÓдÓн ÑÑккан ÑÓкеÑÑлÓÑ Ð½Ð¸ дилÓÑ», «Ð ÓÑÐµÐ¼Ð³Ó Ð¸ÑаÑÓ», «ÐÐµÑ Ð³Ð°Ð·ÐµÑа идаÑÓÑе Ñ
ÓленнÓн», «Ðөз» иÑемле ÑигÑÑÑлÓÑне аеÑÑп күÑÑÓÑÓ. ШÑл Ñк вакÑÑÑа ÑÓÑÒÐµÐ¼Ó Ð¸Ñеп ÑзÑлган «ÐÑ
ÑаÑÑ» Ò»Óм «ÐÑжик йокÑÑÑ» ÓÑÓÑлÓÑенең Ð±Ñ ÒÑенÑÑкÑа ÑÑÑн алÑÑга ÑÐ¸ÐµÑ Ñүгеллеген Ð´Ó ÓйÑ
144Ó. ÐеÑенÑеÑенең ÑÑÐ¿Ð°Ñ ÑÐµÐ»ÐµÐ½Ó Ð¸Ð³ÑÑÐ¸Ð±Ð°Ñ Ð¸ÑÑÓ, икенÑеÑеннÓн ÑоÑмÑÑÐ½Ñ ÒиÑÓÑлек белмÓÒ¯ күÑенеп ÑоÑÑÑн иÑкÓÑÑÓ. «Ðал Ñк дип заÑланма, үзеңнÓн ÐºÒ¯Ñ Ð°Ð½Ñ» дигÓн ÑигÑÑÑлÓÑнең мÓгÑнÓлÓÑе беÑÐ»Ó Ð Ð¾ÑÑÐ¸Ñ ÒÐ¸Ñ ÑаÑиÑ
Ñн Ð²Ó ÑÓÑÑÓÑен белгÓн кеÑелÓÑ ÐºÐ°Ð½ÓгаÑÑ Ð¸ÑмÓÑÑÓкÑеѻ, – дип кÑÑ. Ф.ÓмиÑÑ
ан мÓкалÓне ÑагÑйÑÑ Ð°Ð»Ð´Ñна бÑÑÑÑ ÐºÑÑ Ð±ÐµÐ»Óн ÑÓмамлÑй: «Ðоннан Ñоң ÐабдÑлла ÓÑÓндедÓн: Ñ
Ð°Ð»Ð¸Ñ (ÑÑн, ÑаÑ) ÑаÑÐ°Ñ ÑÐµÐ»ÐµÐ½Ð´Ó ÑзÑлган озÑн-озÑн поÑÐ¼Ð°Ð»Ð°Ñ ÐºÓ©ÑÓбез. ТаÑÐ°Ñ Ñеленең (дикÑкаÑÑ Ð¸Ñегез! ТөÑек Ñүгел) аз бÑлÑа да алга аÑÐ»Ð°Ð²Ñ Ó©Ñен, моÑлак кÑÓи ÑигÑÑиÑле (ÑаланÑлÑ) заÑлаÑÑбÑзнÑÒ£ ÑÓÑаннÑгÑÑз (ÑÑн-ÑÑнлап, ÑÑалмалÑкÑÑз) ÑаÑÐ°Ñ Ð±ÑлÑп калÑлаÑÑ Ð»ÑÐ·Ð¸Ð¼Ð´ÐµÑ (ÑиеÑÑеÑ)».</p><p>Ñл Ñк вакÑÑÑа Ф.ÓмиÑÑ
ан Ð.ТÑÐºÐ°Ð¹Ð½Ñ ÓдÓбиÑÑнÑÒ£ үзен нÑклап белмиÑÓ Ð³ÐµÐ½Ó ÑÓнкÑйÑÑ Ð¸ÑÒ¯ÑелÓÑдÓн аÑалÑй. «ÐаÑÑÑинÑÒ£ Ñеле Òиңел, нÓÑиÑ, Ó Ð¢ÑкаевнÑÐºÑ Ð±Ó©ÑенлÓй мөмкин Ñүгел» дигÓн беÑÓүнең ÑүзлÓÑÐµÐ½Ó ÐºÐ°ÑÑÑ Ñл Ð.ТÑкайнÑÒ£ ÑÐ°Ñ ÑаÑаÑÑа ÑңгÑÑаÑÑÑ ÑигÑÑен миÑал иÑеп киÑеÑÓ. ШÑл Ñк «ÑÓнкÑйÑÑÑе»Ð½ÐµÒ£ «Ð¢ÑкаевнÑÒ£ ÑигÑÑÑлÓÑе мÑаÑÑÓкÑÑÑÑÑез (ÑÑÑÓлекÑез) ÑÓÑÒемÓлÓÑдÓн гÑйбаÑÓÑ» диÑÐµÐ½Ó ÐºÐ°ÑаÑа болай ди: «Ð£Ð» ÓÑÓнде ÑÓÑ
им иÑеп Ð¼ÐµÐ½Ó ÑÑÑÑÐ»Ð°Ñ Ð°ÑаÑÑннан мÑаÑÑÓкÑÑÑÑÑезлеклÓÑ ÐºÒ¯ÑÑÓÑÑен иде: «Ð¨Ð°Ð³ÑйÑÑгӻ, «ÐиÑекÑÓге бала», «ÐÓгазѻ, «Ð¨Ð¸Ð»Ð»ÐµÑдан», «ÐÓÑ
бүѻ Ò»Óм «ÓлÑиÑлаÑ
» ÑÓÑ
иÑÓлÓÑÐµÐ½Ð´Ó ÑÑккан икÑÑибаÑлаÑÑ (иÑÑеп ÑзÑлган ÓÑÓÑлÓÑе.)».</p><p>«ÐеÑÓн базаÑÑ, ÑÑ
Ñд Яңа ÐиÑекбаѻ ÑаÑиÑик поÑмаÑÑ Ð±Ð°ÑÑлÑп ÑÑккаÑ, аңа да бÓÑне беÑенÑелÓÑдÓн бÑлÑп Ф.ÓмиÑÑ
ан биÑÓ («ÓлÑиÑлаÑ
», 1908, 24 ноÑбÑÑ). «Ð¢ÑкаевнÑÒ£ Ð±Ñ ÓÑÓÑен Ò»Óм «Ð¯Ñен»Ð´Ó көлке ÑигÑÑÑлÓÑен ÑкÑй ÑоÑгаÑ, Ð°Ò£Ð°Ñ ÑаÑÐ°Ñ Ð³Ð°Ð»Óменең иң оÑÑа ÑмоÑиÑÑÑ Ð´Ð¸ÑÑем ÐºÐ¸Ð»Ó Ð±Ð°Ñладѻ.</p><p>Ó Ð¸Ð½Ð´Ðµ бөек ÑагÑйÑÑ Ð²Ð°ÑÐ°Ñ Ð±ÑлгаÑ, Ф.ÓмиÑÑ
ан «ÐоÑÑ» газеÑаÑÑнда (1913 ел, иÑке ÑÑÐ¸Ð»Ñ Ð±ÐµÐ»Óн 4 апÑелÑ) ÐºÐ°Ð¹Ð³Ñ Ð¼ÓкалÓÑе баÑÑÑÑа. «Ð¨Ð¸Ð¼Ð°Ð»Ñ (ÑөнÑÑк.) ÑÓ©ÑеклÓÑе бүген үзлÓÑенең иң мÓÑÒ»Ò¯Ñ, иң Ñөекле ÑагÑйÑÑлÓÑен күмÓлÓÑ... ÐиллÓÑебезнең бөÑен Ñ
алÑк ÒÑÑлаÑÑÐ½Ð´Ð°Ð³Ñ Ñөп аһÓÒ£, кайгÑ, Ñ
ÓÑÑÓÑ, авÑÑ Ð¼Ð¾Ò£ аһÓңе анÑÒ£ ÑигÑÑÑлÓÑÐµÐ½Ð´Ó Ð´Ó Ñөп көй, ÓÑÐ°Ñ Ð¸Ð´Ðµ. ÐÐµÐ½Ó ÑÑÒ£Ð°Ñ ÐºÒ¯ÑÓ Ð°Ð½Ñ Ñ
алÑк бик ÑÑÑлÓй үз ÑагÑйÑе иÑеп ÑанÑдÑ; Ð°Ð½Ñ Ð°Ò£Ð»Ð°Ð´Ñ, Ñл ÒÑÑлаган нÓÑÑÓлÓÑнең үз ÑÑÑ
ÑÐ½Ð´Ð°Ð³Ñ Ð½ÓÑÑÓлÓÑ Ð¸ÐºÓнен Ñойдѻ. ÐÑ ÑүзлÓÑдÓн Ф.ÓмиÑÑ
аннÑÒ£ калÓмдÓÑе Ð.ТÑкай ÑÓÑ
еÑен Ò»Óм иÒаÑÑн никадÓÑ Ñ
Ó©ÑмÓÑ Ð¸ÑкÓнлеген күÑеп бÑла.</p><p>Ó Ð¼ÐµÐ½Ó Ð.ÐбÑаһимовка килгÓндÓ, анÑÒ£ Ð.ТÑкай иÒаÑÑна мөнÓÑÓбÓÑе үзенÑÓлеклеÑÓк. 1910 елда ÑзÑлган «Ð¢Ð°ÑÐ°Ñ Ð¼Ð°ÑбÑгаÑÑ» иÑемле мÓкалÓÑÐµÐ½Ð´Ó Ñл болай дигÓн иде: «Ð¥ÓÐ·ÐµÑ ÑигÑÑÑ Ð¼ÓйданÑнда иң ÑÓүкÓÑле Ò»Óм галибÓле (Òиңүле.) ÑолÑне мөÑ
ÑÓÑÓм ТÑкаев ÑйнÑй. ШÑл дÓÑÓÒÓ ÐºÐ¸: ÑаÑÐ°Ñ ÑагÑйÑе диелүгÓÑÓ, ÑкÑÑÑ Ð·Ð¸Ò»ÐµÐ½ÐµÐ½Ð´Ó Ð¢Ñкаев мÓÒ¯Òүд бÑлла (пÓйда бÑÐ
144»Ð°, баÑлÑкка килÓ)».</p><p>Óмма беÑниÑÓ ÐµÐ»Ð´Ð°Ð½ анÑÒ£ Ð.ТÑкай иÒаÑÑна бÑлган каÑаÑÑ Ò¯Ð·Ð³ÓÑÓ. ÐÑ Ð.ÐбÑаһимовнÑÒ£ ÓдÓбиÑÑка, гомÑмÓн анÑÒ£ аÑÑлÑна бÑлган күзаллаÑлаÑÑнÑÒ£, ÑгÑни ÑÑÑеÑик каÑаÑлаÑÑнÑÒ£ үзгÓÑеп ÑоÑÑÑ Ð±ÐµÐ»Óн аңлаÑÑла бÑлÑа киÑÓк. ÐÒаÑÑн ÑоманÑизмнан баÑлап, ÑÓнкÑйди Ñеализм Ò»Óм ÑоÑиалиÑÑик Ñеализм ÑллаÑÑн Ò¯ÑкÓн Óдип ÑÑÑеÑика канÑннаÑÑн аңлаÑда да Ð±ÐµÑ ÑÑÑнда гÑна ÑоÑмадÑ. 1913 елда Ñл «Ð¢Ð°ÑÐ°Ñ ÑагÑйÑÑлÓÑе» дигÓн Ñ
езмÓÑен Ñза. Ул анда ÑагÑйÑÑ Ð±Ñлган кеÑÐµÐ³Ó Ð±Ð¸Ð»Ð³ÐµÐ»ÓÐ¼Ó Ð±Ð¸ÑÓ: «Ð¨Ð°Ð³ÑйÑÑ, ÓгÓÑ Ð´Ó Ñл ÑÑн мÓгÑнÓÑе Ð¸Ð»Ó ÑагÑйÑÑ Ð±ÑлÑа, ÑөбһÓÑез, Ñ
иÑÑиÑÑ ÐºÐ¾Ð»Ñ. ÐнÑÒ£, ÑагÑйÑÑлеге ÑгÑннан каÑаганда, ÑалкÑн гакÑл, коÑÑ Ð¼Ð°Ð½ÑÑйк белÓн күп ÑÑе бÑлмÑй». Ð.ÐбÑаһимов ÑагÑйÑÑлекне ÑÑлай Ð°Ò£Ð»Ð°Ð²Ñ ÑÓбÓпле, СÓгÑÐ¹Ñ Ð Óмиев, ÐÓÑдемÓндлÓÑÐ³Ó Ð±Ð¸Ðº ÑгаÑÑ Ð±ÓÑ Ð±Ð¸ÑÓ. ÐнÑÒ£ каÑÐ°Ð²Ñ Ð.ТÑкайга каÑаÑа Ñл аеÑÑÑа ÑалÓпÑÓнлек күÑÑÓÑÓ. ШагÑйÑÑнең баÑлангÑÑ Ð¸ÒаÑÑнда ÑаÑÐ°Ñ ÑүзлÓÑен аз кÑлланÑÑна игÑÑÐ¸Ð±Ð°Ñ Ð¸ÑÓ. ÓлбÓÑÑÓ, Ñл Ð±Ñ Ð¼ÓÑÑÓлÓÐ´Ó Ñ
аклÑ. ÐÓкин Ð.ÐбÑаһимов, бик киÑкен иÑеп, «Ð¢Ñкаев ÑагÑйÑÑме, Ñүгелме?» дигÓн ÑоÑÐ°Ñ ÐºÑÑ. Óлеге ÑагÑйÑÑнең баÑÑ Ñик «Ñ
иÑÑиÑÑ ÐºÐ¾Ð»Ñ» гÑна бÑлмавÑ, анÑÒ£ мÓÑ
ÓббÓÑ Ð»Ð¸ÑикаÑÑна азÑак ÑÑÑн биÑүе ÓÐ´Ð¸Ð¿ÐºÓ Ð¾ÑамÑй. ХалÑк мÓнÑÓгаÑÑлÓÑе ÑÑÑÑнда ÑзÑÐ½Ñ Ð.ÐбÑаһимов Ñ
ÓÑÑа ÑагÑйÑÑÐ»ÐµÐºÐºÓ ÐºÐ¸Ð¼Ñелек киÑеÑÓ ÑоÑган Ñк дип каÑадÑ. «Ð¥Ð°Ð»Ñк бөÑен дөнÑÑ Ð¼Ó©ÑÐµÐ»Ð¼Ð°Ð½Ñ Ó©Ñен кайгÑÑганда – ТÑкаев ÑÑÐ½Ñ ÒÑÑладÑ; аннан миллиÑÑÐºÓ ÐºÒ¯ÑкÓÑ – анÑÒ£ ÑеленнÓн ÑаÑаÑлÑк аһлаÑÑ ÐºÐ¾ÐµÐ»Ð´Ñ... ШÑлай иÑеп, Ñ
алÑк ТÑкаевÑа... үз күңеле ÑзлÓгÓнен беÑкадÓÑ Ñаба килде. ÐакÑÑÑ Ð±ÐµÐ»Óн ÐаÑÑÑÐ¸Ð½Ñ Ð´Ð° күÑÓÑгÓн нÓÑÑÓ – ÑÑл иде... ÐÐ½Ð»Ð°Ñ Ð·Ð°Ð¼Ð°Ð½Ñнда ÑигÑÑÑдÓн ÑÐ¸ÐºÐµÑ Ð²Ó Ð½ÓÑÑйÑ
ÓÑ ÑзлÓгÓн Ñ
алÑкка азÑк бÑл
144Ñа да, Ñ
ÓÐ·ÐµÑ ÓдÓби кÑйммÓÑлÓÑе калмаган»* (* Ð.ÐбÑаһимов. ÓÑÓÑлÓÑ. – 5 Ñ. – 1978. – 134 б.). ÐÒ¯ÑÓбез, Ð.ÐбÑаһимов Ñ
ÓÑÑа Ð.ТÑÐºÐ°Ð¹Ð½Ñ ÑагÑйÑÑ Ð´Ð¸Ð¿ ÑÓ ÑанÑÐ¼Ð°Ñ Ð¸Ð´Ðµ. Ф.ÐÑÑÐ½Ð°Ñ Ð±Ñ ÑикеÑлÓÑÐ³Ó ÐºÐ°ÑÑÑ ÑÑкÑÑ, Ð.ТÑÐºÐ°Ð¹Ð½Ñ ÑагÑйÑÑ Ð±ÑлаÑак ÑгаÑÑ Ð±ÓÑлÓде. Ð.ÐбÑаһимовнÑÒ£ һаман да ÑÑл «Ð¢Ð°ÑÐ°Ñ ÑагÑйÑÑлÓÑе» дигÓн Ñ
езмÓÑендÓге каÑаÑлаÑÑннан ваз киÑмÓвен ÑÓнкÑйÑÑлÓде. Ð.ÐбÑаһимов аңа ÒавабÑнда Ð.ТÑкай ÑÑÑÑÐ½Ð´Ð°Ð³Ñ ÐºÐ°ÑаÑÑ «Ð¼Ð¾Ð½Ð½Ð°Ð½ Ñн-Ñнике ел Ñлек ниÑек бÑлÑа, Óле Ð´Ó ÑÑл көенÑÓ ÐºÐ°Ð»Ð´Ñ» дип, үзенең бөек ÑагÑйÑÐµÐ±ÐµÐ·Ð³Ó Ð±Ñлган ÑиÑкÓÑе мөнÓÑÓбÓÑен ÑагÑн Ð±ÐµÑ ÑапкÑÑ ÑаÑладÑ. ÐÓкин ÑагÑйÑÑнең ÑаланÑÑн Ñл баÑÑÐ±ÐµÑ ÐºÐ¸Ñе кага алмÑй. «Ð£Ð» Ñ
алÑкнÑÒ£ ÑÑенÓ, ÒанÑна да ÑÓ©ÑÓ, Ñ
ÑÑл Ð²Ó ÓкиÑÑ Ð´Ó©Ð½ÑÑÑÑна да кеÑÓ», – диÑÑÐ³Ó Ð¼ÓÒÐ±Ò¯Ñ Ð±Ñла. ШÑлай иÑеп, никадÓÑ ÑÓнкÑйÑÑ ÐºÒ¯Ð·Ð»ÐµÐ³ÐµÐ½Ð½Óн ÑÑгÑп каÑаÑга ÑÑÑÑÑмаÑÑн, Ð.ТÑкайнÑÒ£ бÓÑ
ÓÑÑез ÑаланÑÑ Ð°Ð½Ñ Ð´Ó©ÑÐµÑ Ð±ÓÑ Ð±Ð¸ÑÒ¯Ð³Ó ÐºÐ¸ÑеÑÓ.</p><p>С.Ð¥Óким Ð±Ñ ÑÑÑÑда болай Ñйлана: «ÐалимÒан аÑÑккан, аÑÑÑк аÑÑккан... ÐкеÑе Ð´Ó Ð·ÑÑ ÑÓÑ
еÑ. ÐÑалаÑÑна кеÑмим. ТÑкай да, ÐалимÒан да ÑÑал. ТÑкай ÒавапÑÑз кала ÑоÑган кеÑе Ñүгел. ШÓÑ
Ñи ÑÑаÑÑп беÑеÑмÓүлÓÑ ÑзганнаÑÑннан күÑенеп ÑоÑа... ÐалимÒаннÑÒ£ ТÑкай ÑÑÑÑÐ½Ð´Ð°Ð³Ñ Ð¼ÓкалÓлÓÑен Ñ
алÑк кабÑл иÑмÓде. ХалÑк ТÑкайга бөÑенлÓй икенÑе ÑÓ©Ñле бÓÑ Ð±Ð¸Ñде... ХалÑкка күбÑÓк ÑÑанÑÑга киÑÓк икÓн. ХалÑк үз ÑлÑн кимÑеÑеÑÐ³Ó Ð¸Ñек биÑми. ÐÓ©ÑеÑлек – Ñ
алÑк ÑгÑнда»* (*С.Ð¥Óким. ЯÑÓ, боÑÑÑÐ»Ñ ÒанÑм. – Ðазан: ТаÑаÑ. киÑ. нÓÑÑ., 1988. – 407-410 б.).</p><p>1917 еллаÑдан алÑп 1990 еллаÑга кадÓÑге ÑоÑда Ð.ТÑкай иÒаÑÑн ÑÓ©Ñле вакÑÑлаÑда ÑÓ©ÑлеÑÓ Ð±ÓÑлÓÒ¯ бÑлдÑ. ÐгеÑменÑе еллаÑда Ð°Ð½Ñ Ð²Ð°Ðº бÑÑжÑаз ÑагÑйÑе дип аÑÐ°Ñ Ð³Ð°Ð´ÓÑÐºÓ ÐºÐµÑде, ÑагÑйÑÑ Ð¸ÒаÑÑÐ½Ð´Ð°Ð³Ñ Ñ
алÑкÑанлÑк ÑÑÑ
Ñ Ð¸Ð½ÐºÐ°ÑÑ Ð¸Ñелде. ÐÑ Óле ÑÑÑзÑнÑÑ ÐµÐ»Ð»Ð°ÑнÑÒ£ ÑÑÑалаÑÑна кадÓÑ Ð´Óвам иÑÑе.ÐÓÑÓлÓн, ÐомÓÑ Ðали болай дип ÑздÑ: «ÓгÓÑ Ð¸Ð½Ð´Ðµ бик нÑк ÑикÑеÑеп, ТÑкай иÒаÑÑнда Ñөп Ð±ÐµÑ Ð¸Ð´ÐµÑ ÑÑеÑжне ÑабабÑз икÓн - Ñл ÑаÑÐ°Ñ Ð²Ð°Ðº бÑÑжÑаз идеологиÑÑенең кÑе ÑоманÑизмга, миÑÑиÑизмга бÑÑп биÑелгÓн күÑенеÑе бÑлÑÑ»* (*Ð.Ðали. ТÑкай ÑигÑÑÑлÓÑе // ÐÑзÑл ТаÑаÑÑÑан. – 1926. – 29 авгÑÑÑ.). 1938 елда Ðали Ð¥Ð°Ð»Ð¸Ñ Ð.ТÑкай иÒаÑÑна багÑÑланган мÓÐºÐ°Ð»Ó Ð±ÐµÐ»Óн ÑÑгÑÑ ÑÑÑй. ЯÑÑ ÓдÓбиÑÑ Ð³Ð°Ð»Ð¸Ð¼Ðµ клаÑÑик ÑагÑйÑебез иÒаÑÑна ÑңаÑа, гадел каÑÑй Ò»Óм Ð°Ð½Ñ Ð´ÓлилÑез Ò»Ó©ÒүмнÓÑдÓн ÑклÑй. 1939 елда ÑÑл Ñк галим «Ð¥Ð°Ð»Ñк ÑагÑйÑе ТÑкай» дигÓн киÑабÑн баÑÑÑÑÑп ÑÑгаÑа. Ð.ХалиÑ, күÑгÓнебезÑÓ, Ð.ТÑÐºÐ°Ð¹Ð½Ñ Ñ
алÑк ÑагÑйÑе дип аÑÑй. ÐÐ¾Ð½Ñ Ñл ÑагÑйÑÑнең «Ñ
алÑк мÓнÑÓгаÑÑÑеÑе»
144 бÑлÑÑ, «Ñ
алÑк ÑоÑмÑÑÑ Ð±ÐµÐ»Óн беÑÐ³Ó ÑÑÓÐ²ÐµÐ½Ð´Ó Ò»Óм Ñ
алÑк поÑзиÑÑенÓ, Ñ
алÑк ÑаланÑÑна, Ñ
алÑк ÑÑÑ
Ñна бÑлган мÓÑ
ÓббÓÑе» белÓн ÑаÑлÑй. Ð.ХалиÑнең 1956 елда ÑÑÑ ÑÐµÐ»ÐµÐ½Ð´Ó «ÐабдÑлла ТÑкай Ò»Óм XX йөз баÑÑнда ÑаÑÐ°Ñ ÓдÓби Ñ
ÓÑÓкÓÑе» дигÓн киÑÐ°Ð±Ñ Ð´Ð° гÑйлÑми ÒÓмÓгаÑÑÑелек ÑаÑаÑÑннан ÑгаÑÑ Ð±ÓÑлÓнде. Ð.ТÑкайнÑÒ£ ÑÑÑÑна йөз ел ÑÑлÑга багÑÑлап ÑÑгаÑÑлган биÑÑомлÑкнÑÒ£ да мөÑ
ÓÑÑиÑе Ð.Ð¥Ð°Ð»Ð¸Ñ Ð±ÑлдÑ. Үзенең Ð±Ñ Ð±Ð°Ñмага Ñзган кеÑÐµÑ Ð¼ÓкалÓÑен Ñл «Ð¥Ð°Ð»Ñк ÒÑÑÑÑÑÑ Ò»Óм ÐаÑан Ñлѻ дип аÑÑй. ÐÑ Ð¸Ð½Ð´Ðµ Ð. ТÑкайга биÑелгÓн зÑÑ Ð±ÓÑ Ð¸Ð´Ðµ. «Ð§Ñн ÑÓнгаÑÑне, ÑÑн ÑигÑÑиÑÑне ÑÑдÑÑган заÑÐ»Ð°Ñ Ð±ÐµÑвакÑÑÑа да үлмилÓÑ. ХалÑк ÑÑÑ
Ñн били алган ÑÓнгаÑÑ Ð¸ÑÑе үлемÑез. ТÑкай да ÑÑндÑй»* (*Ð.ТÑкай. ÓÑÓÑлÓÑ. – 1 Ñ. – 1985. – 20 б.), – дигÓн нÓÑиÒÓ ÑÑÑй Ñл.</p><p>Ð.ТÑкай иÒаÑÑн егеÑменÑе-ÑÑÑзÑнÑÑ ÐµÐ»Ð»Ð°Ñда ÐабдÑаÑ
ман СÓгÑди, Ðали Ð ÓÑ
им, ФÓÑÑ
и ÐÑÑнаÑ, ÐалимÒан ÐигÑмÓÑи, Òамал ÐÓлиди, ÐомÓÑ ÐалилÓÑ Ó©Ð¹ÑÓнделÓÑ.</p><p>1938 елда Ð.ÒÓлил Ð.ТÑкайнÑÒ£ ÐÓÑкÓÒ¯Ð´Ó ÑÑÑ ÑÐµÐ»ÐµÐ½Ð´Ó ÑÑккан Ñайланма ÓÑÓÑлÓÑ ÒÑенÑÑгÑна кеÑÐµÑ Ñүз Ñза (киÑапнÑÒ£ ÑөзүÑеÑе Ð.ÒÓлил үзе бÑла). Ул Ð.ТÑÐºÐ°Ð¹Ð½Ñ «Ð±Ó©ÐµÐº демокÑÐ°Ñ ÑагÑйÑÑ» дип аÑÑй, Ð.ТÑкай – «Ñ
алÑкнÑÒ£ Ñөекле ÑагÑйÑе Ò»Óм килÓÑÓкÑÓ Ð´Ó ÑÑлай бÑлÑп калаÑак» дигÓн нÓÑиÒÓ ÑÑÑй. ÐомÑмÓн, Ð.ÒÓлил Ñ
алÑк ÑагÑйÑебезнең иÒаÑÑн баÑлаÑ, ÑÑплаÑ, өйÑÓнү, анÑÒ£ ÓÑÓÑлÓÑенең беÑниÑÓ Ñомнан ÑоÑган академик баÑмаÑÑн ÑÑгаÑÑ ÑÑÑÑнда кайгÑÑÑа. ÐнÑÒ£ Ð±Ñ ÑÓкÑдимнÓÑе 1939 елнÑÒ£ 11 авгÑÑÑÑнда ТаÑаÑÑÑаннÑÒ£ ÒиÑÓкÑе оÑганнаÑÑна Ñзган Ñ
аÑÑнда ÓйÑелÓ. ШÑнда Ñк Ñл игÑÑибаÑÐ½Ñ Ð±Ð°ÑкалабÑз Ðазанда Ð.ТÑкайга Ò»ÓйкÓл кÑÑ, ÑагÑйÑÑнең мÑзеен аÑÑ Ð¼ÓÑÑÓлÓлÓÑÐµÐ½Ó Ð´Ó ÑнÓлÑÓ.</p><p>ШагÑйÑÑне Ñ
алкÑбÑзга ÑкÑнайÑÑда Ò»Óм ÑанÑÑÑда ЯкÑб ÐгиÑев, Ðван ÐеÑ
Ñелев, Ð Ó©ÑÑÓм ÐаÑкÑÑов, Резеда Ðаниева, ÐолдÑз ÐигÑмÓÑÑллина, ҮзбÓк ÐÑймадиев, РаÑÐ°Ñ Ðайнанов Ò».б. кÑйган Ñ
езмÓÑне Ð´Ó Ð¸Ñ
ÑиÑам белÓн ÑÐµÐ»Ð³Ó Ð°Ð»ÑÑга киÑÓк. Ð.ТÑкайнÑÒ£ ÑигÑÑÑ ÑиÑÑемаÑÑн, анÑÒ£ клаÑÑик Ñзма ÑигÑÑÑ (гаÑÑз), Ñ
алÑк ÑигÑÑе (Ñиллабика) канÑннаÑÑн иÒади ÑайдаланÑÑ ÑÑÑÑнда ÓÑ
мÓÑ ÐÑÑ
ак, ХаÑип ÐоÑман, ÐаÑÑÐµÐ»Ñ ÐакиÑов, Ð¥ÓлÓÑ ÐÑÑбаÑовлаÑнÑÒ£ Ñ
езмÓÑлÓÑе баÑ. ÐбÑаһим ÐÑÑÑллиннÑÒ£ Ð±Ñ Ó©Ð»ÐºÓдÓге Ñ
езмÓÑлÓÑе аеÑÑм игÑÑибаÑга лаек. Ул 1956 елда «Ð¢Ñкай ÑÑÑеÑикаÑÑ» дигÓн Ñ
езмÓÑен ÑÑгаÑдÑ. «ÐÑÐ°ÐºÐ»Ñ ÐºÐµÑелÓÑ ÑоÑмÑÑÑ» ÑеÑиÑÑеннÓн «Ð¢Ñкай» дигÓн ÓÑÓÑ ÑздÑ. 1977 елда Ñл ÐÓÑкÓÒ¯Ð´Ó ÑÑÑ ÑÐµÐ»ÐµÐ½Ð´Ó Ð´Ó Ð±Ð°ÑÑлÑп ÑÑкÑÑ. ÓÑ
мÓÑ Ð¤Óйзинең «Ð¢Ñкай» ÑÐ¾Ð¼Ð°Ð½Ñ Ò»Óм «Ð¢Ñкай ÐеÑеÑбÑÑгÑа» дÑамаÑÑ ÑÑлай Ñк бөек ÑагÑйÑебезнең ÑÓÑ
еÑен ÑкÑÑÑлаÑга Ò»Óм ÑамаÑаÑÑлаÑга ÑанÑÑÑда зÑÑ ÑÐ°Ð¹Ð´Ð°Ð»Ñ ÑÑ Ð±Ð°ÑкаÑдÑлаÑ. ÐолаÑга Ó©ÑÑÓп Ð .ÐÑмоÑаÑ, Т.ÐиңнÑллин, Ð .ÐаÑÑллалаÑнÑÒ£ дÑама ÓÑÓÑлÓÑендÓ, С.Ð¥Óким поÑмалаÑÑнда, күп ÑÐ°Ð½Ð»Ñ ÑигÑÑÑлÓÑдÓ, Ñ
икÓÑлÓÑÐ´Ó Ð.ТÑкай обÑазÑнÑÒ£ ÑÓ©Ñле Ñклап, ÑакÑÑй ÑÑÐ»Ñ Ð³ÓүдÓлÓндеÑелгÓнлеген ÓйÑÒ¯ заÑÑÑ.</p><p>Ð.ТÑкайга багÑÑлап ÑÑлай Ñк күп ÒÑÑлаÑ, баÑка мÑзÑÐºÐ°Ð»Ñ ÓÑÓÑлÓÑ, ÑÓÑем Ò»Óм ÑÑÐ½Ð»Ñ ÑÓнгаÑÑ ÓÑÓÑлÓÑе иÒÐ°Ñ Ð¸Ñелде. Ðөек ÑагÑйÑебез ÓÐ½Ó ÑÑлай Ñ
алкÑбÑз ÑÑÑ
Ñнда ÑÑи. XXI гаÑÑÑга да Ñл олÑг ÑагÑйÑÑ, зÑÑ ÒÓмÓгаÑÑ ÑÑлеклеÑе, бөек ÑÐ¸ÐºÐµÑ Ð¸ÑÑе бÑлаÑак килеп кеÑде.<!--rn--></p><p> </p><p style="text-align: right;"><em>Ð¤Ð¾Ð°Ñ ÐалимÑлла ÑÐ»Ñ ÐалимÑллин –
144 ÑÐ¸Ð»Ð¾Ð»Ð¾Ð³Ð¸Ñ ÑÓннÓÑе докÑоÑÑ, пÑоÑеÑÑоÑ, РоÑÑиÑнең аÑказанган мÓдÓниÑÑ Ñ ÐµÐ·Ð¼ÓÑкÓÑе, ТаÑаÑÑÑаннÑÒ£ аÑказанган ÑÓн ÑÑлеклеÑе.</em></p><p><i>(ЧÑганак: ÐалимÑллин Ф. ÐзлÓнү вакÑÑÑ. – Ðазан: ÐÓгаÑиÑ, 2005).</i><br /> <em>ФоÑо: © «Ð¢Ð°ÑаÑ-инÑоÑм», С.ÐамалеÑдинов.</em></p><p><!--rn--></p><p><!--rn--></p><p><!--rn--></p> 145 </section> 146 147 <section class="single__info-container"> 148 <section class="comments"> 149 <form class="comments__get-comments" action="https://gabdullatukay.ru/interaction/api/comments/all"> 150 <input type="hidden" name="_token" value="NYwrFFEZsGu7rvKNMPvOzO82JhovalrML5qDpYxl" autocomplete="off"> <input class="comments_model-id" type="hidden" name="id" value="2249"> 151 <input class="comments_model-name" type="hidden" name="name" value="eyJpdiI6ImxKdVFDOUFJa2t0Y0l6cG5vQ09IUXc9PSIsInZhbHVlIjoic1VQK3BzQU43Q2JvTndlN2xTVTVsRVpWSmZsMjI5ZUN6ZkRiNCt2N0FkbTZicCsxMGw2dUIwS05TZUtUdEVCNCIsIm1hYyI6IjZkNTAxNjYxNWQ3MDU5NjExMTY4ODU0NmZkNWMzYzI5NWEwMWJiYmJjODMyNTg2YTJiMGExZDEzMjQ5NWRmZmIiLCJ0YWciOiIifQ=="> 152 </form> 153 <ul class="comments__list" data-action=https://gabdullatukay.ru/interaction/api/comments/all></ul> 154 <template id="comments-item"> 155 <li class="comments__item"> 156 <div class="comments__item-info"> 157 <span class="comments__item-username"></span> 158 <time class="comments__item-date"></time> 159 </div> 160 <p class="comments__item-text"></p> 161 </li> 162 </template> 163 164 <div class="comments-form__message"> 165 <svg class="comments-form__message-icon" width="32" height="32" viewBox="0 0 32 32" fill="none" 166 xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"> 167 <path 168 d="M22.85 11.525C23.0256 11.7008 23.1242 11.9391 23.1242 12.1875C23.1242 12.4359 23.0256 12.6742 22.85 12.85L14.1 21.6C13.9242 21.7756 13.6859 21.8742 13.4375 21.8742C13.1891 21.8742 12.9508 21.7756 12.775 21.6L9.02501 17.85C8.85941 17.6723 8.76925 17.4372 8.77354 17.1943C8.77782 16.9515 8.87621 16.7197 9.04798 16.548C9.21975 16.3762 9.45148 16.2778 9.69435 16.2735C9.93723 16.2692 10.1723 16.3594 10.35 16.525L13.4375 19.6109L21.525 11.525C21.7008 11.3494 21.9391 11.2508 22.1875 11.2508C22.4359 11.2508 22.6742 11.3494 22.85 11.525ZM31.875 15.9375C31.875 19.0896 30.9403 22.171 29.1891 24.7919C27.4378 27.4128 24.9487 29.4556 22.0365 30.6618C19.1243 31.8681 15.9198 32.1837 12.8283 31.5688C9.73668 30.9538 6.89689 29.4359 4.66799 27.207C2.43909 24.9781 0.921194 22.1383 0.306242 19.0468C-0.30871 15.9552 0.0069052 12.7507 1.21318 9.83848C2.41945 6.92629 4.4622 4.43719 7.08311 2.68595C9.70401 0.934718 12.7854 0 15.9375 0C20.1629 0.00496227 24.2138 1.68568 27.2015 4.67347C30.1893 7.66125 31.87 11.7121 31.875 15.9375ZM30 15.9375C30 13.1562 29.1753 10.4374 27.63 8.12479C26.0848 5.81223 23.8886 4.0098 21.319 2.94544C18.7494 1.88109 15.9219 1.6026 13.194 2.14521C10.4662 2.68781 7.96049 4.02713 5.99382 5.99381C4.02714 7.96049 2.68782 10.4662 2.14521 13.194C1.60261 15.9219 1.88109 18.7494 2.94545 21.319C4.00981 23.8886 5.81223 26.0848 8.1248 27.63C10.4374 29.1752 13.1562 30 15.9375 30C19.6658 29.9959 23.2403 28.513 25.8766 25.8766C28.513 23.2403 29.9959 19.6658 30 15.9375Z" 169 fill="#00440A" /> 170 </svg> 171 172 <span class="comments-form__message-text"> 173 ÐомменÑаÑий ÑÒ£ÑÑÐ»Ñ Ð¼Ð¾Ð´ÐµÑаÑÐ¸Ñ Ñзганнан Ñоң килеп ÑÑгаÑак. ÐадÓÑÑÓ Ñл беÑниÑÓ Ð¼Ð¸Ð½ÑÑ Ð²Ð°ÐºÑÑÐ½Ñ Ð°Ð»Ð°. 174 </span> 175 </div> 176 177 <form class="comments-form" action="https://gabdullatukay.ru/interaction/api/comments/add" method="post"> 178 <h3 class="comments-form__title">ÐомменÑаÑий ÑзаÑга</h3> 179 <input type="hidden" name="_token" value="NYwrFFEZsGu7rvKNMPvOzO82JhovalrML5qDpYxl" autocomplete="off"> <input class="comments_model-id" type="hidden" name="id" value="2249"> 180 <input class="comments_user-id" type="hidden" name="user_id" value=""> 181 <input class="comments_model-name" type="hidden" name="name" 182 value="eyJpdiI6Ims3ZmdwU1kwSnVtcitPTWwwYmtRUGc9PSIsInZhbHVlIjoiem9RYVFpUlhOY
1821JCOC9MR1RNQ2FuODcrUjZLNkRRWk8xUXZUNmZydWRNY2xFVnZaK3FwbUI0R1J5NDFKL3pIaCIsIm1hYyI6ImQzMjQ2MjNlZGEzZWYwOGQxNWZjM2E0ODZiOTU3MGU3ZGNkNTU2ZmVhYTIzZmE4YTRkNzZkYzA4NTM5YTkwMmUiLCJ0YWciOiIifQ=="> 183 <div class="comments-form__item"> 184 <label for="text">ÐомменÑаÑий</label> 185 <textarea type="text" name="text" class="comments-form__input comments-form__text" id="text"></textarea> 186 </div> 187 <div class="comments-form__item"> 188 <label for="userName">ÐÑÑм<span> *</span></label> 189 <input type="text" class="comments-form__input comments-form__name" id="userName" value="" 190 required> 191 </div> 192 <div class="comments-form__item"> 193 <label for="userEmail">Email<span> *</span></label> 194 <input type="email" class="comments-form__input comments-form__email" id="userEmail" value="" 195 required> 196 </div> 197 <button class="comments-form__submit" type="submit" data-lang="tt"> 198 ÐомменÑаÑий ÑзаÑга 199 </button> 200 201 202 </form> 203</section> 204 </section> 205 </article> 206 <aside class="single__left"> 207 <section class="widget-single-right"> 208 <h2 class="widget-single-right__title">ТÑкай ÑÑÑÑнда</h2> 209 <ul class="widget-single-right__list"> 210 <li class="widget-single-right__item"> 211 <a href="https://gabdullatukay.ru/news/news-tat/6132" class="widget-single-right__link"> 212 <img src="https://gabdullatukay.ru/old/news/2020/02/WhatsApp-Image-2020-02-10-at-13.22.08-500x500-e1581576102377-300x217.jpeg" alt="ÐекÑÐ¸Ñ Ð¾ пеÑвом ÑаÑаÑÑком ÑоÑогÑаÑе ÐÑÑме ÐÑлÑÑакаÑове" 213 class="widget-single-right__img"> 214 <div class="widget-single-right__text"> 215 <h3 class="widget-single-right__item-title">ÐекÑÐ¸Ñ Ð¾ пеÑвом ÑаÑаÑÑком ÑоÑогÑаÑе ÐÑÑме ÐÑлÑÑакаÑове</h3> 216 <p class="widget-single-right__lead">ÐиÑеÑаÑÑÑнÑй мÑзей Ð. ТÑÐºÐ°Ñ Ð¿ÑиглаÑÐ°ÐµÑ Ð²ÑÐµÑ Ð¶ÐµÐ»Ð°ÑÑÐ¸Ñ Ð½Ð° лекÑиÑ, поÑвÑÑеннÑÑ 150-леÑÐ¸Ñ Ñо Ð´Ð½Ñ ÑÐ¾Ð¶Ð´ÐµÐ½Ð¸Ñ ÑовÑеменника ÐабдÑÐ»Ð»Ñ Ð¢ÑкаÑ, ÑоÑогÑаÑа ÑоднÑÑ Ð¼ÐµÑÑ Ð¿Ð¾ÑÑа ÐÑÑма ÐÑлÑÑакаÑова. Ðб ÑÑом «ÐагаÑиÑÂ»Ñ Ñо...</p> 217 <section class="widget-single-right__info"> 218 <span class="widget-single-right__more">ТÑлÑÑак</span> 219 <div class="widget__views"> 220 <span 221 class="widget__view">2249</span> 222 <svg width="22" height="22" viewBox="0 0 22 22" fill="none" 223 xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"> 224 <path 225 d="M21.0958 10.7912C21.0666 10.7241 20.3516 9.13859 18.7549 7.54188C17.2733 6.06203 14.7278 4.29688 10.9999 4.29688C7.27191 4.29688 4.72644 6.06203 3.24487 7.54188C1.64816 9.13859 0.933156 10.7216 0.903937 10.7912C0.874557 10.8572 0.859375 10.9286 0.859375 11.0009C0.859375 11.0731 0.874557 11.1445 0.903937 11.2105C0.933156 11.2767 1.64816 12.8623 3.24487 14.459C4.72644 15.9388 7.27191 17.7031 10.9999 17.7031C14.7278 17.7031 17.2733 15.9388 18.7549 14.459C20.3516 12.8623 21.0666 11.2793 21.0958 11.2105C21.1252 11.1445 21.1404 11.0731 21.1404 11.0009C21.1404 10.9286 21.1252 10.8572 21.0958 10.7912ZM10.9999 16.6719C8.30316 16.6719 5.94847 15.6905 4.00027 13.756C3.18358 12.9444 2.49249 12.0155 1.9498 11C2.49234 9.98467 3.18345 9.05605 4.00027 8.24484C5.94847 6.30953 8.30316 5.32812 10.9999 5.32812C13.6966 5.32812 16.0513 6.30953 17.9995 8.24484C18.8163 9.05605 19.5074 9.98467 20.05 11C19.5025 12.0493 16.7577 16.6719 10.9999 16.6719ZM10.9999 7.04688C10.218 7.04688 9.45372 7.27872 8.80364 7.7131C8.15355 8.14747 7.64687 8.76487 7.34766 9.4872C7.04846 10.2095 6.97018 11.0044 7.12271 11.7712C7.27524 12.538 7.65174 13.2424 8.20459 13.7953C8.75745 14.3481 9.46183 14.7246 10.2287 14.8772C10.9955 15.0297 11.7903 14.9514 12.5127 14.6522C13.235 14.353 13.8524 13.8463 14.2868 13.1962C14.7212 12.5462 14.953 11.7819 14.953 11C14.9516 9.95198 14.5347 8.94728 13.7936 8.20623C13.0526 7.46517 12.0479 7.04824 10.9999 7.04688ZM10.9999 13.9219C10.422 13.9219 9.85707 13.7505 9.37657 13.4295C8.89607 13.1084 8.52156 12.6521 8.30041 12.1182C8.07926 11.5842 8.0214 10.9968 8.13414 10.43C8.24688 9.86318 8.52517 9.3425
2255 8.9338 8.93392C9.34243 8.52529 9.86306 8.24701 10.4298 8.13427C10.9966 8.02153 11.5841 8.07939 12.118 8.30054C12.6519 8.52169 13.1083 8.89619 13.4293 9.37669C13.7504 9.85719 13.9217 10.4221 13.9217 11C13.9217 11.7749 13.6139 12.5181 13.066 13.0661C12.518 13.614 11.7748 13.9219 10.9999 13.9219Z" 226 fill="#BEBEBE" /> 227 </svg> 228 </div> 229 </section> 230 </div> 231 </a> 232 </li> 233 <li class="widget-single-right__item"> 234 <span class="widget-single-right__null"> 235 ÐаннÑе оÑÑÑÑÑÑвÑÑÑ. 236 ÐÐ»Ñ ÐºÐ¾ÑÑекÑного оÑобÑÐ°Ð¶ÐµÐ½Ð¸Ñ Ð²Ð¸Ð´Ð¶ÐµÑа добавÑÑе маÑеÑÐ¸Ð°Ð»Ñ 237 в ÑооÑвеÑÑÑвии Ñ ÐµÐ³Ð¾ наÑÑÑойками. 238 </span> 239 </li> 240 <li class="widget-single-right__item"> 241 <a href="https://gabdullatukay.ru/news/news-tat/tukaj-ruhy-resemnerde-foto" class="widget-single-right__link"> 242 <img src="https://gabdullatukay.ru/old/news/2022/08/tukaj-donyasynda-300x219.jpg" alt="ТÑкай ÑÑÑ Ñ - ÑÓÑемнÓÑÐ´Ó (ФÐТÐ)" 243 class="widget-single-right__img"> 244 <div class="widget-single-right__text"> 245 <h3 class="widget-single-right__item-title">ТÑкай ÑÑÑ Ñ - ÑÓÑемнÓÑÐ´Ó (ФÐТÐ)</h3> 246 <p class="widget-single-right__lead">Ðл Ñаен «ÐÐ°Ð¸Ð»Ó Ò»Óм мÓкÑÓп» ÑедакÑиÑÑе ÑаÑаÑÑннан оеÑÑÑÑÑлган «ТÑкай ÓкиÑÑлÓÑе дөнÑÑÑÑнда» бÓйгеÑÐµÐ½Ð´Ó Ð¼ÓкÑÓп ÑкÑÑÑлаÑÑ Ð±Ð¸Ðº ÑелÓÐ
246¿ каÑнаÑа. ÐалалаÑнÑÒ£ бөек ТÑкайга багÑÑлап, илһамланÑп ÑÑаган ÑÓÑемнÓÑе Ò¯...</p> 247 <section class="widget-single-right__info"> 248 <span class="widget-single-right__more">ТÑлÑÑак</span> 249 <div class="widget__views"> 250 <span 251 class="widget__view">2249</span> 252 <svg width="22" height="22" viewBox="0 0 22 22" fill="none" 253 xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"> 254 <path 255 d="M21.0958 10.7912C21.0666 10.7241 20.3516 9.13859 18.7549 7.54188C17.2733 6.06203 14.7278 4.29688 10.9999 4.29688C7.27191 4.29688 4.72644 6.06203 3.24487 7.54188C1.64816 9.13859 0.933156 10.7216 0.903937 10.7912C0.874557 10.8572 0.859375 10.9286 0.859375 11.0009C0.859375 11.0731 0.874557 11.1445 0.903937 11.2105C0.933156 11.2767 1.64816 12.8623 3.24487 14.459C4.72644 15.9388 7.27191 17.7031 10.9999 17.7031C14.7278 17.7031 17.2733 15.9388 18.7549 14.459C20.3516 12.8623 21.0666 11.2793 21.0958 11.2105C21.1252 11.1445 21.1404 11.0731 21.1404 11.0009C21.1404 10.9286 21.1252 10.8572 21.0958 10.7912ZM10.9999 16.6719C8.30316 16.6719 5.94847 15.6905 4.00027 13.756C3.18358 12.9444 2.49249 12.0155 1.9498 11C2.49234 9.98467 3.18345 9.05605 4.00027 8.24484C5.94847 6.30953 8.30316 5.32812 10.9999 5.32812C13.6966 5.32812 16.0513 6.30953 17.9995 8.24484C18.8163 9.05605 19.5074 9.98467 20.05 11C19.5025 12.0493 16.7577 16.6719 10.9999 16.6719ZM10.9999 7.04688C10.218 7.04688 9.45372 7.27872 8.80364 7.7131C8.15355 8.14747 7.64687 8.76487 7.34766 9.4872C7.04846 10.2095 6.97018 11.0044 7.12271 11.7712C7.27524 12.538 7.65174 13.2424 8.20459 13.7953C8.75745 14.3481 9.46183 14.7246 10.2287 14.8772C10.9955 15.0297 11.7903 14.9514 12.5127 14.6522C13.235 14.353 13.8524 13.8463 14.2868 13.1962C14.7212 12.5462 14.953 11.7819 14.953 11C14.9516 9.95198 14.5347 8.94728 13.7936 8.20623C13.0526 7.46517 12.0479 7.04824 10.9999 7.04688ZM10.9999 13.9219C10.422 13.9219 9.85707 13.7505 9.37657 13.4295C8.89607 13.1084 8.52156 12.6521 8.30041 12.1182C8.07926 11.5842 8.0214 10.9968 8.13414 10.43C8.24688 9.86318 8.52517 9.34255 8.9338 8.93392C9.34243 8.52529 9.86306 8.24701 10.4298 8.13427C10.9966 8.02153 11.5841 8.07939 12.118 8.30054C12.6519 8.52169 13.1083 8.89619 13.4293 9.37669C13.7504 9.85719 13.9217 10.4221 13.9217 11C13.9217 11.7749 13.6139 12.5181 13.066 13.0661C12.518 13.614 11.7748 13.9219 10.9999 13.9219Z" 256 fill="#BEBEBE" /> 257 </svg> 258 </div> 259 </section> 260 </div> 261 </a> 262 </li> 263 </ul> 264 265</section> 266 <section class="single__advert widget-advert"> 267 <div 268 data-tm-slider-time="15" 269 data-tm="body" class="widget-any-content__center"> 270 271 </div> 272 </section> 273 </aside> 274 </div> 275 276 </section> 277 </div> 278 </div> 279 <button class="single__scrollToTop" type="button" aria-label="СкÑолл навеÑÑ "> 280 <svg width="40" height="40" viewBox="0 0 40 40" fill="none" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"> 281 <rect width="40" height="40" rx="4" fill="#333333" /> 282 <path 283 d="M29.3441 25.525C29.1004 25.525 28.8973 25.4437 28.6941 25.2812L20.0004 16.7093L11.3066 25.2406C10.941 25.6062 10.3723 25.6062 10.0066 25.2406C9.64102 24.875 9.64102 24.3062 10.0066 23.9406L19.3504 14.7593C19.716 14.3937 20.2848 14.3937 20.6504 14.7593L29.9941 23.9406C30.3598 24.3062 30.3598 24.875 29.9941 25.2406C29.8316 25.4031 29.5879 25.525 29.3441 25.525Z" 284 fill="white" fill-opacity="0.85" /> 285 </svg> 286 </button> 287</section> 288 </section> 289 <section class="widget-after-news"> 290 <h2 class="widget-after-news__title">УкÑгÑз</h2> 291 <ul class="widget-after-news__list"> 292 <li class="widget-after-news__item"> 293 <a href="https://gabdullatukay.ru/news/scientists-tat/galimullin-foat-halyknyn-uz-sh
293agyjre" class="widget-after-news__link"> 294 <img src="https://gabdullatukay.ru/images/uploads/news/2026/4/20/e380572ad53a50dd92c31374842f94c8.jpg" alt="Ð¤Ð¾Ð°Ñ ÐÐÐÐÐУÐÐÐÐ. ХалÑкнÑÒ£ үз ÑагÑйÑе" 295 class="widget-after-news__img"> 296 <div class="widget-after-news__text"> 297 <h3 class="widget-after-news__item-title">Ð¤Ð¾Ð°Ñ ÐÐÐÐÐУÐÐÐÐ. ХалÑкнÑÒ£ үз ÑагÑйÑе</h3> 298 299 <section class="widget-after-news__info"> 300 <span class="widget-after-news__more">ТÑлÑÑак</span> 301 <div class="widget__views"> 302 <span 303 class="widget__view">2249</span> 304 <svg width="22" height="22" viewBox="0 0 22 22" fill="none" 305 xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"> 306 <path 307 d="M21.0958 10.7912C21.0666 10.7241 20.3516 9.13859 18.7549 7.54188C17.2733 6.06203 14.7278 4.29688 10.9999 4.29688C7.27191 4.29688 4.72644 6.06203 3.24487 7.54188C1.64816 9.13859 0.933156 10.7216 0.903937 10.7912C0.874557 10.8572 0.859375 10.9286 0.859375 11.0009C0.859375 11.0731 0.874557 11.1445 0.903937 11.2105C0.933156 11.2767 1.64816 12.8623 3.24487 14.459C4.72644 15.9388 7.27191 17.7031 10.9999 17.7031C14.7278 17.7031 17.2733 15.9388 18.7549 14.459C20.3516 12.8623 21.0666 11.2793 21.0958 11.2105C21.1252 11.1445 21.1404 11.0731 21.1404 11.0009C21.1404 10.9286 21.1252 10.8572 21.0958 10.7912ZM10.9999 16.6719C8.30316 16.6719 5.94847 15.6905 4.00027 13.756C3.18358 12.9444 2.49249 12.0155 1.9498 11C2.49234 9.98467 3.18345 9.05605 4.00027 8.24484C5.94847 6.30953 8.30316 5.32812 10.9999 5.32812C13.6966 5.32812 16.0513 6.30953 17.9995 8.24484C18.8163 9.05605 19.5074 9.98467 20.05 11C19.5025 12.0493 16.7577 16.6719 10.9999 16.6719ZM10.9999 7.04688C10.218 7.04688 9.45372 7.27872 8.80364 7.7131C8.15355 8.14747 7.64687 8.76487 7.34766 9.4872C7.04846 10.2095 6.97018 11.0044 7.12271 11.7712C7.27524 12.538 7.65174 13.2424 8.20459 13.7953C8.75745 14.3481 9.46183 14.7246 10.2287 14.8772C10.9955 15.0297 11.7903 14.9514 12.5127 14.6522C13.235 14.353 13.8524 13.8463 14.2868 13.1962C14.7212 12.5462 14.953 11.7819 14.953 11C14.9516 9.95198 14.5347 8.94728 13.7936 8.20623C13.0526 7.46517 12.0479 7.04824 10.9999 7.04688ZM10.9999 13.9219C10.422 13.9219 9.85707 13.7505 9.37657 13.4295C8.89607 13.1084 8.52156 12.6521 8.30041 12.1182C8.07926 11.5842 8.0214 10.9968 8.13414 10.43C8.24688 9.86318 8.52517 9.34255 8.9338 8.93392C9.34243 8.52529 9.86306 8.24701 10.4298 8.13427C10.9966 8.02153 11.5841 8.07939 12.118 8.30054C12.6519 8.52169 13.1083 8.89619 13.4293 9.37669C13.7504 9.85719 13.9217 10.4221 13.9217 11C13.9217 11.7749 13.6139 12.5181 13.066 13.0661C12.518 13.614 11.7748 13.9219 10.9999 13.9219Z" 308 fill="#BEBEBE" /> 309 </svg> 310 </div> 311 </section> 312 </div> 313 </a> 314 </li> 315 <li class="widget-after-news__item"> 316 <a href="https://gabdullatukay.ru/news/proverbs/rail-sejfullin-tukaj-mdash-jyr-soyuche" class="widget-after-news__link"> 317 <img src="https://gabdullatukay.ru/images/uploads/news/2026/4/20/18a16422a07f11b601e79b9406be8d92.jpg" alt="Раил СÓÐФУÐÐÐÐ. ÒÑÑ ÑÓ©ÑÑе ТÑкай" 318 class="widget-after-news__img"> 319 <div class="widget-after-news__text"> 320 <h3 class="widget-after-news__item-title">Раил СÓÐФУÐÐÐÐ. ÒÑÑ ÑÓ©ÑÑе ТÑкай</h3> 321 322 <section class="widget-after-news__info"> 323 <span class="widget-after-news__more">ТÑлÑÑак</span> 324 <div class="widget__views">
325 <span 326 class="widget__view">2249</span> 327 <svg width="22" height="22" viewBox="0 0 22 22" fill="none" 328 xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"> 329 <path 330 d="M21.0958 10.7912C21.0666 10.7241 20.3516 9.13859 18.7549 7.54188C17.2733 6.06203 14.7278 4.29688 10.9999 4.29688C7.27191 4.29688 4.72644 6.06203 3.24487 7.54188C1.64816 9.13859 0.933156 10.7216 0.903937 10.7912C0.874557 10.8572 0.859375 10.9286 0.859375 11.0009C0.859375 11.0731 0.874557 11.1445 0.903937 11.2105C0.933156 11.2767 1.64816 12.8623 3.24487 14.459C4.72644 15.9388 7.27191 17.7031 10.9999 17.7031C14.7278 17.7031 17.2733 15.9388 18.7549 14.459C20.3516 12.8623 21.0666 11.2793 21.0958 11.2105C21.1252 11.1445 21.1404 11.0731 21.1404 11.0009C21.1404 10.9286 21.1252 10.8572 21.0958 10.7912ZM10.9999 16.6719C8.30316 16.6719 5.94847 15.6905 4.00027 13.756C3.18358 12.9444 2.49249 12.0155 1.9498 11C2.49234 9.98467 3.18345 9.05605 4.00027 8.24484C5.94847 6.30953 8.30316 5.32812 10.9999 5.32812C13.6966 5.32812 16.0513 6.30953 17.9995 8.24484C18.8163 9.05605 19.5074 9.98467 20.05 11C19.5025 12.0493 16.7577 16.6719 10.9999 16.6719ZM10.9999 7.04688C10.218 7.04688 9.45372 7.27872 8.80364 7.7131C8.15355 8.14747 7.64687 8.76487 7.34766 9.4872C7.04846 10.2095 6.97018 11.0044 7.12271 11.7712C7.27524 12.538 7.65174 13.2424 8.20459 13.7953C8.75745 14.3481 9.46183 14.7246 10.2287 14.8772C10.9955 15.0297 11.7903 14.9514 12.5127 14.6522C13.235 14.353 13.8524 13.8463 14.2868 13.1962C14.7212 12.5462 14.953 11.7819 14.953 11C14.9516 9.95198 14.5347 8.94728 13.7936 8.20623C13.0526 7.46517 12.0479 7.04824 10.9999 7.04688ZM10.9999 13.9219C10.422 13.9219 9.85707 13.7505 9.37657 13.4295C8.89607 13.1084 8.52156 12.6521 8.30041 12.1182C8.07926 11.5842 8.0214 10.9968 8.13414 10.43C8.24688 9.86318 8.52517 9.34255 8.9338 8.93392C9.34243 8.52529 9.86306 8.24701 10.4298 8.13427C10.9966 8.02153 11.5841 8.07939 12.118 8.30054C12.6519 8.52169 13.1083 8.89619 13.4293 9.37669C13.7504 9.85719 13.9217 10.4221 13.9217 11C13.9217 11.7749 13.6139 12.5181 13.066 13.0661C12.518 13.614 11.7748 13.9219 10.9999 13.9219Z" 331 fill="#BEBEBE" /> 332 </svg> 333 </div> 334 </section> 335 </div> 336 </a> 337 </li> 338 <li class="widget-after-news__item"> 339 <a href="https://gabdullatukay.ru/news/museum-ural/uralskida-tukaj-muzee" class="widget-after-news__link"> 340 <img src="https://gabdullatukay.ru/images/uploads/news/2026/4/20/142d60f8b6727d7f11f105ad6916f51b.jpg" alt="УÑалÑÑк ÑÓÒ»ÓÑÐµÐ½Ð´Ó ÐабдÑлла ТÑкай мÑзее" 341 class="widget-after-news__img"> 342 <div class="widget-after-news__text"> 343 <h3 class="widget-after-news__item-title">УÑалÑÑк ÑÓÒ»ÓÑÐµÐ½Ð´Ó ÐабдÑлла ТÑкай мÑзее</h3> 344 345 <section class="widget-after-news__info"> 346 <span class="widget-after-news__more">ТÑлÑÑак</span> 347 <div class="widget__views"> 348 <span 349 class="widget__view">2249</span> 350 <svg width="22" height="22" viewBox="0 0 22 22" fill="none" 351 xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"> 352 <path 353 d="M21.0958 10.7912C21.0666 10.7241 20.3516 9.13859 18.7549 7.54188C17.2733 6.06203 14.7278 4.29688 10.9999 4.29688C7.27191 4.29688 4.72644 6.06203 3.24487 7.54188C1.64816 9.13859 0.933156 10.7216 0.903937 10.7912C0.874557 10.8572 0.859375 10.9286 0.859375 11.0009C0.859375 11.0731 0.874557 11.1445 0.903937 11.2105C0.933156 11.2767 1.64816 12.8623 3.24487 14.459C4.72644 15.9388 7.27191 17.7031 10.9999 17.7031C14.7278 17.7031 17.2733 15.9388 18.7549 14.459C20.3516 12.8623 21.0666 11.2793 21.0958 11.2105C21.1252 11.1445 21.1404 11.0731 21.1404 11.0009C21.1404 10.9286 21.1252 10.8572 21.0958 10.7912ZM10.9999 16.6719C8.30316 16.6719 5.94847 15.6905 4.00027 13.756C3.18358 12.9444 2.49249 12.0155 1.9498 11C2.49234 9.98467 3.18345 9.05605 4.00027 8.24484C5.94847 6.30953 8.30316 5.32812 10.9999 5.32812C13.6966 5.32812 16.0513 6.30953 17.9995 8.24484C18.8163 9.05605 19.5074 9.98467 20.05 11C19.5025 12.0493 16.7577 16.6719 10.9999 16.6719ZM10.9999 7.04688C10.218 7.04688 9.45372 7.27872 8.80364 7.7131C8.15355 8.14747 7.64687 8.76487 7.34766 9.4872C7.04846 10.2095 6.97018 11.0044 7.12271 11.7712C7.27524 12.538 7.65174 13.2424 8.20459 13.7953C8.75745 14.3481 9.46183 14.7246 10.2287 14.8772C10.9955 15.0297 11.7903 14.9514 12.5127 14.6522C13.235 14.353 13.8524 13.8463 14.2868 13.1962C14.7212 12.5462 14.953 11.7819 14.953 11C14.9516 9.95198 14.5347 8.94728 13.7936 8.20623C13.0526 7.46517 12.0479 7.04824 10.9999 7.04688ZM10.9999 13.9219C10.422 13.9219 9.85707 13.7505 9.37657 13.4295C8.89607 13.1084 8.52156 12.6521 8.30041 12.1182C8.07926 11.5842 8.0214 10.9968 8.13414 10.43C8.24688 9.86318 8.52517 9.3425
3535 8.9338 8.93392C9.34243 8.52529 9.86306 8.24701 10.4298 8.13427C10.9966 8.02153 11.5841 8.07939 12.118 8.30054C12.6519 8.52169 13.1083 8.89619 13.4293 9.37669C13.7504 9.85719 13.9217 10.4221 13.9217 11C13.9217 11.7749 13.6139 12.5181 13.066 13.0661C12.518 13.614 11.7748 13.9219 10.9999 13.9219Z" 354 fill="#BEBEBE" /> 355 </svg> 356 </div> 357 </section> 358 </div> 359 </a> 360 </li> 361 <li class="widget-after-news__item"> 362 <a href="https://gabdullatukay.ru/news/about-prize/2026-elda-tukai-premiiasena-kandidatlar-isemlege" class="widget-after-news__link"> 363 <img src="https://gabdullatukay.ru/images/uploads/news/2026/4/20/0ac4aacbe1df110a1f4ee585adab23a8.jpg" alt="2026 елда ТÑкай пÑемиÑÑÐµÐ½Ó ÐºÐ°Ð½Ð´Ð¸Ð´Ð°ÑлаÑ" 364 class="widget-after-news__img"> 365 <div class="widget-after-news__text"> 366 <h3 class="widget-after-news__item-title">2026 елда ТÑкай пÑемиÑÑÐµÐ½Ó ÐºÐ°Ð½Ð´Ð¸Ð´Ð°ÑлаÑ</h3> 367 368 <section class="widget-after-news__info"> 369 <span class="widget-after-news__more">ТÑлÑÑак</span> 370 <div class="widget__views"> 371 <span 372 class="widget__view">2249</span> 373 <svg width="22" height="22" viewBox="0 0 22 22" fill="none" 374 xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"> 375 <path 376 d="M21.0958 10.7912C21.0666 10.7241 20.3516 9.13859 18.7549 7.54188C17.2733 6.06203 14.7278 4.29688 10.9999 4.29688C7.27191 4.29688 4.72644 6.06203 3.24487 7.54188C1.64816 9.13859 0.933156 10.7216 0.903937 10.7912C0.874557 10.8572 0.859375 10.9286 0.859375 11.0009C0.859375 11.0731 0.874557 11.1445 0.903937 11.2105C0.933156 11.2767 1.64816 12.8623 3.24487 14.459C4.72644 15.9388 7.27191 17.7031 10.9999 17.7031C14.7278 17.7031 17.2733 15.9388 18.7549 14.459C20.3516 12.8623 21.0666 11.2793 21.0958 11.2105C21.1252 11.1445 21.1404 11.0731 21.1404 11.0009C21.1404 10.9286 21.1252 10.8572 21.0958 10.7912ZM10.9999 16.6719C8.30316 16.6719 5.94847 15.6905 4.00027 13.756C3.18358 12.9444 2.49249 12.0155 1.9498 11C2.49234 9.98467 3.18345 9.05605 4.00027 8.24484C5.94847 6.30953 8.30316 5.32812 10.9999 5.32812C13.6966 5.32812 16.0513 6.30953 17.9995 8.24484C18.8163 9.05605 19.5074 9.98467 20.05 11C19.5025 12.0493 16.7577 16.6719 10.9999 16.6719ZM10.9999 7.04688C10.218 7.04688 9.45372 7.27872 8.80364 7.7131C8.15355 8.14747 7.64687 8.76487 7.34766 9.4872C7.04846 10.2095 6.97018 11.0044 7.12271 11.7712C7.27524 12.538 7.65174 13.2424 8.20459 13.7953C8.75745 14.3481 9.46183 14.7246 10.2287 14.8772C10.9955 15.0297 11.7903 14.9514 12.5127 14.6522C13.235 14.353 13.8524 13.8463 14.2868 13.1962C14.7212 12.5462 14.953 11.7819 14.953 11C14.9516 9.95198 14.5347 8.94728 13.7936 8.20623C13.0526 7.46517 12.0479 7.04824 10.9999 7.04688ZM10.9999 13.9219C10.422 13.9219 9.85707 13.7505 9.37657 13.4295C8.89607 13.1084 8.52156 12.6521 8.30041 12.1182C8.07926 11.5842 8.0214 10.9968 8.13414 10.43C8.24688 9.86318 8.52517 9.34255 8.9338 8.93392C9.34243 8.52529 9.86306 8.24701 10.4298 8.13427C10.9966 8.02153 11.5841 8.07939 12.118 8.30054C12.6519 8.52169 13.1083 8.89619 13.4293 9.37669C13.7504 9.85719 13.9217 10.4221 13.9217 11C13.9217 11.7749 13.6139 12.5181 13.066 13.0661C12.518 13.614 11.7748 13.9219 10.9999 13.9219Z" 377 fill="#BEBEBE" /> 378 </svg> 379 </div> 380 </section> 381 </div> 382 </a> 383 </li> 384 </ul> 385 386</section> 387 <div class="news-doscroll__container" id="doscroll-container"> 388 <div id='fetchContent' class="fetchContent news-doscroll__preloader single__wrap"> 389 <div class="loader preloader"> 390 </div> 391 </div> 392 </div> 393 </main> 394 <footer class="footer">
395 <section class="footer__container"> 396 <div class="footer__info"> 397 <b>ТÑкай дөнÑÑÑÑ (ÐÐ¸Ñ Ð¢ÑкаÑ) ⢠ÑÐ°Ð¹Ñ Â«ÐабдÑлла ТÑкай» ⢠gabdullatukay.ru</b> 398 </div> 399 <div class="footer__info"> 400 <b>ÐлавнÑй ÑедакÑÐ¾Ñ ÑеÑевого Ð¸Ð·Ð´Ð°Ð½Ð¸Ñ Â«Ð¢Ñкай дөнÑÑÑÑ» (ÐÐ¸Ñ Ð¢ÑкаÑ): </b> 401 <span>ÐаделÑÑина ÐÐ¸Ð»Ð¸Ñ Ðдгамовна</span> 402 </div> 403 <div class="footer__info"> 404 <b>ÐдÑÐµÑ ÑедакÑии: </b> 405 <span>420066, РоÑÑийÑÐºÐ°Ñ Ð¤ÐµÐ´ÐµÑаÑиÑ, РеÑпÑблика ТаÑаÑÑÑан, г. ÐазанÑ, Ñл. ÐекабÑиÑÑов, д. 2</span> 406 </div> 407 <div class="footer__info"> 408 <b>ТелеÑон ÑедакÑии: </b> 409 <span>+7 (843) 222-05-47 (1560)</span> 410 </div> 411 <div class="footer__info"> 412 <b>ÐдÑÐµÑ ÑлекÑÑонной поÑÑÑ: </b> 413 <span>[email protected]</span> 414 </div> 415 </section> 416 <section class="footer__container"> 417 <a class="footer__link" href="http://tatmedia.ru/aotatmedia/docs/ppd.pdf">ÐолиÑика о пеÑÑоналÑнÑÑ Ð´Ð°Ð½Ð½ÑÑ </a> 418 <a class="footer__link" 419 href="http://tatmedia.ru/aotatmedia/docs/%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D1%80%D1%80%D1%83%D0%BF%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F%20%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%20%D0%90%D0%9E%20%D0%A2%D0%90%D0%A2%D0%9C%D0%95%D0%94%D0%98%D0%90.pdf" 420 target="_blank">ÐнÑикоÑÑÑпÑÐ¸Ð¾Ð½Ð½Ð°Ñ Ð¿Ð¾Ð»Ð¸Ñика</a> 421 <div class="footer__info"> 422 <b>ÐÐ»Ñ ÑообÑений о ÑакÑÐ°Ñ ÐºÐ¾ÑÑÑпÑии: </b> 423 <span>[email protected]</span> 424 </div> 425 </section> 426 <section class="footer__container"> 427 <svg class="footer__icon_tm" viewBox="0 0 146 26" fill="none" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"> 428 <path d="M25.9282 0.5H0V26.5H25.9282V0.5Z" fill="white" /> 429 <path 430 d="M36.8662 20.5728V9.67567H32.4924V7.3263H43.9893V9.67567H39.6155V20.5728H36.8662ZM49.3805 20.8477C48.4307 20.8477 47.6143 20.6727 46.9311 20.3228C46.2646 19.9563 45.7564 19.4564 45.4065 18.8232C45.0566 18.1901 44.8817 17.4819 44.8817 16.6988C44.8817 15.3825 45.2732 14.4077 46.0564 13.7746C46.8395 13.1247 47.9892 12.7998 49.5054 12.7998H53.6293V12.075C53.6293 11.0753 53.4044 10.3921 52.9545 10.0256C52.5213 9.64235 51.8298 9.45073 50.8801 9.45073C50.0303 9.45073 49.4055 9.58403 49.0056 9.85063C48.6057 10.1172 48.3724 10.4838 48.3058 10.9503H45.6315C45.6815 10.1839 45.9231 9.50905 46.3563 8.92587C46.7895 8.3427 47.3977 7.88448 48.1808 7.55124C48.9806 7.218 49.922 7.05138 51.005 7.05138C52.0881 7.05138 53.0295 7.218 53.8293 7.55124C54.6457 7.88448 55.2706 8.40934 55.7038 9.12582C56.1537 9.82563 56.3786 10.7587 56.3786 11.9251V17.1987C56.3786 17.8985 56.3869 18.515 56.4036 19.0482C56.4203 19.5647 56.4619 20.0729 56.5286 20.5728H54.0292C53.9792 20.1895 53.9376 19.8646 53.9043 19.598C53.8876 19.3314 53.8793 18.9982 53.8793 18.5983C53.5627 19.2148 53.0128 19.748 52.2297 20.1979C51.4633 20.6311 50.5135 20.8477 49.3805 20.8477ZM50.1303 18.4483C50.7634 18.4483 51.3383 18.34 51.8548 18.1234C52.388 17.9068 52.8129 17.5819 53.1295 17.1487C53.4627 16.7155 53.6293 16.1906 53.6293 15.5741V14.8493H50.0053C49.3055 14.8493 48.739 14.9992 48.3058 15.2992C47.8892 15.5991 47.6809 16.0406 47.6809 16.6238C47.6809 17.1737 47.8725 17.6152 48.2558 17.9485C48.6557 18.2817 49.2805 18.4483 50.1303 18.4483ZM62.6406 20.5728V9.67567H58.2668V7.3263H69.7637V9.67567H65.3899V20.5728H62.6406ZM72.0131 20.5728V7.3263H75.1123L79.3361 15.0742L83.56 7.3263H86.5092V20.5728H83.7599V11.4502L80.2609 17.8235H78.2614L74.7623 11.4502V20.5728H72.0131ZM95.7499 20.8477C94.5835 20.8477 93.5088 20.6061 92.5258 20.1229C91.5427 19.623 90.7512 18.8732 90.1514 17.8735C89.5516 16.8737 89.2516 15.6074 89.2516 14.0745V13.5746C89.2516 12.1084 89.5349 10.892 90.1014 9.92561C90.6846 8.9592 91.451 8.24272 92.4008 7.77618C93.3505 7.29298 94.3836 7.05138 95.5 7.05138C97.5161 7.05138 99.0573 7.5929 100.124 8.67594C101.207 9.75898 101.748 11.3086 101.748 13.3247V14.7243H92.0509C92.0842 15.6241 92.2758 16.3489 92.6257 16.8987C92.9756 17.4486 93.4255 17.8485 93.9754 18.0984C94.5252 18.3317 95.1167 18.4483 95.7499 18.4483C96.6996 18.4483 97.3911 18.2984 97.8243 17.9984C98.2742 17.6985 98.5825 17.307 98.7491 16.8238H101.498C101.232 18.1401 100.574 19.1398 99.5239 19.823C98.4908 20.5061 97.2328 20.8477 95.7499 20.8477ZM95.6249 9.45073C95.0084 9.45073 94.4336 9.5
4305904 93.9004 9.77565C93.3672 9.99225 92.934 10.3338 92.6007 10.8004C92.2675 11.2669 92.0842 11.8917 92.0509 12.6749H98.999C98.9824 11.8418 98.8241 11.1919 98.5241 10.7254C98.2242 10.2588 97.8243 9.93394 97.3245 9.75065C96.8246 9.55071 96.2581 9.45073 95.6249 9.45073ZM103.128 23.6969V18.2234H104.627C104.861 17.8735 105.061 17.332 105.227 16.5988C105.394 15.849 105.519 14.9909 105.602 14.0245C105.702 13.0581 105.752 12.075 105.752 11.0753V7.3263H115.624V18.2234H117.374V23.6969H114.825V20.5728H105.677V23.6969H103.128ZM107.427 18.2234H112.875V9.67567H108.401V11.5752C108.401 12.8582 108.326 14.0912 108.176 15.2742C108.026 16.4405 107.777 17.4236 107.427 18.2234ZM119.754 20.5728V7.3263H122.503V16.6988L128.877 7.3263H131.501V20.5728H128.752V11.2003L122.378 20.5728H119.754ZM138.883 20.8477C137.933 20.8477 137.117 20.6727 136.434 20.3228C135.767 19.9563 135.259 19.4564 134.909 18.8232C134.559 18.1901 134.384 17.4819 134.384 16.6988C134.384 15.3825 134.776 14.4077 135.559 13.7746C136.342 13.1247 137.492 12.7998 139.008 12.7998H143.132V12.075C143.132 11.0753 142.907 10.3921 142.457 10.0256C142.024 9.64235 141.332 9.45073 140.382 9.45073C139.533 9.45073 138.908 9.58403 138.508 9.85063C138.108 10.1172 137.875 10.4838 137.808 10.9503H135.134C135.184 10.1839 135.425 9.50905 135.859 8.92587C136.292 8.3427 136.9 7.88448 137.683 7.55124C138.483 7.218 139.424 7.05138 140.507 7.05138C141.59 7.05138 142.532 7.218 143.332 7.55124C144.148 7.88448 144.773 8.40934 145.206 9.12582C145.656 9.82563 145.881 10.7587 145.881 11.9251V17.1987C145.881 17.8985 145.889 18.515 145.906 19.0482C145.923 19.5647 145.964 20.0729 146.031 20.5728H143.532C143.482 20.1895 143.44 19.8646 143.407 19.598C143.39 19.3314 143.382 18.9982 143.382 18.5983C143.065 19.2148 142.515 19.748 141.732 20.1979C140.966 20.6311 140.016 20.8477 138.883 20.8477ZM139.633 18.4483C140.266 18.4483 140.841 18.34 141.357 18.1234C141.89 17.9068 142.315 17.5819 142.632 17.1487C142.965 16.7155 143.132 16.1906 143.132 15.5741V14.8493H139.508C138.808 14.8493 138.241 14.9992 137.808 15.2992C137.392 15.5991 137.183 16.0406 137.183 16.6238C137.183 17.1737 137.375 17.6152 137.758 17.9485C138.158 18.2817 138.783 18.4483 139.633 18.4483Z" 431 fill="white" /> 432 </svg> 433 <div class="footer__info"> 434 <b>УÑÑедиÑелÑ: </b> 435 <span class="footer__info_s">ÐР«ТÐТÐÐÐÐл. 420066, РоÑÑийÑÐºÐ°Ñ Ð¤ÐµÐ´ÐµÑаÑиÑ, РеÑпÑблика ТаÑаÑÑÑан, г. ÐазанÑ, 436 Ñл. ÐекабÑиÑÑов, д. 2</span> 437 </div> 438 <div class="footer__info"> 439 <span class="footer__info_s">ÐÑи поддеÑжке РеÑпÑбликанÑкого агенÑÑÑва по пеÑаÑи 440 и маÑÑовÑм коммÑникаÑиÑм «ТÐТÐÐÐÐл</span> 441 </div> 442 <div class="footer__info footer__info_age"> 443 <span class="footer__info_s">ÐаÑÑоÑÑий ÑеÑÑÑÑ Ð¼Ð¾Ð¶ÐµÑ ÑодеÑжаÑÑ Ð¼Ð°ÑеÑиалÑ: </span> 444 <span class="footer__age-limit">12+</span> 445 </div> 446 447 </section> 448 <div class="footer__bottom"> 449 СеÑевое издание заÑегиÑÑÑиÑовано ФедеÑалÑной ÑлÑжбой по надзоÑÑ Ð² ÑÑеÑе ÑвÑзи, инÑоÑмаÑионнÑÑ ÑÐµÑ Ð½Ð¾Ð»Ð¾Ð³Ð¸Ð¹ и 450 маÑÑовÑÑ ÐºÐ¾Ð¼Ð¼ÑникаÑий (РоÑкомнадзоÑ). СвидеÑелÑÑÑво о ÑегиÑÑÑаÑии ÐÐ â ФС 77 - 66651 ÐТ 27.07.2016 451 <div class="footer__counters"> 452 453 <!-- Yandex.Metrika counter --> 454
454<script type="text/javascript">
vendor: 736 bytes, lines 454-470
454 455 (function(m, e, t, r, i, k, a) { 456 m[i] = m[i] || function() { 457 (m[i].a = m[i].a || []).push(arguments) 458 }; 459 m[i].l = 1 * new Date(); 460 for (var j = 0; j < document.scripts.length; j++) { 461 if (document.scripts[j].src === r) { 462 return; 463 } 464 } 465 k = e.createElement(t), a = e.getElementsByTagName(t)[0], k.async = 1, k.src = r, a.parentNode.insertBefore( 466 k, a) 467 }) 468 (window, document, "script", "https://mc.yandex.ru/metrika/tag.js", "ym"); 469 470 ym(
47092496916
vendor: 200 bytes, lines 470-476
470, "init", { 471 clickmap: true, 472 trackLinks: true, 473 accurateTrackBounce: true, 474 webvisor: true 475 }); 476
476</script>
476 477 <noscript> 478 <div><img src="https://mc.yandex.ru/watch/92496916" style="position:absolute; left:-9999px;" 479 alt="" /></div> 480 </noscript> 481 <!-- /Yandex.Metrika counter --> 482 483 <!--LiveInternet counter--> 484
484<script type="text/javascript"> 485 <!-- 486 document.write("<a href='//www.liveinternet.ru/click' " + 487 "target=_blank><img src='//counter.yadro.ru/hit?t14.4;r" + 488 escape(document.referrer) + ((typeof(screen) == "undefined") ? "" : 489 ";s" + screen.width + "*" + screen.height + "*" + (screen.colorDepth ? 490 screen.colorDepth : screen.pixelDepth)) + ";u" + escape(document.URL) + 491 ";" + Math.random() + 492 "' alt='' title='LiveInternet: показано ÑиÑло пÑоÑмоÑÑов за 24" + 493 " ÑаÑа, поÑеÑиÑелей за 24 ÑаÑа и за ÑегоднÑ' " + 494 "border='0' width='88' height='31'><\/a>") 495 // 496 --> 497 </script>
497<!--/LiveInternet--> 498 499 500 501 <!--LiveInternet counter--> 502
502<script type="text/javascript"> 503 document.write("<a href='//www.liveinternet.ru/click;tatar-inform.tatar' " + 504 "target=_blank><img src='//counter.yadro.ru/hit;tatar-inform.tatar?t45.4;r" + 505 escape(document.referrer) + ((typeof(screen) == "undefined") ? "" : 506 ";s" + screen.width + "*" + screen.height + "*" + (screen.colorDepth ? 507 screen.colorDepth : screen.pixelDepth)) + ";u" + escape(document.URL) + 508 ";h" + escape(document.title.substring(0, 150)) + ";" + Math.random() + 509 "' alt='' title='LiveInternet' " + 510 "border='0' width='31' height='31'><\/a>") 511 </script>
511 512 <!--/LiveInternet--> 513 514 </div> 515 </div> 516</footer> 517</body> 518 519</html>
Line numbers count LF bytes from the start of the resource, as the search results do. Vendor segments are library code the classifier recognised; they are stored but not indexed. Bytes are shown as Latin1 characters, one per byte.