PageSourceSearch

https://letheko.pl/index.php/historia-m/historia-nauki-i-techniki

html letheko.pl collected 2026-09-25 02:09:11 UTC 80,675 bytes, 648 lines download raw bytes

1<!DOCTYPE html>
2<html lang="pl-pl" dir="ltr">
3
4<head>
5<meta charset="utf-8">
6	<meta name="author" content="Marek">
7	<meta name="viewport" content="width=device-width, initial-scale=1">
8	<meta name="description" content="Historia metalurgii żelaza, Od czasów najdawniejszych do okresu rewolucji przemysłowej." />
9	<meta name="generator" content="Joomla! - Open Source Content Management">
10	<title>Historia techniki</title>
11	<link href="/media/system/images/joomla-favicon.svg" rel="icon" type="image/svg+xml">
12	<link href="/media/templates/site/cassiopeia_extended/images/favicon.ico" rel="alternate icon" type="image/vnd.microsoft.icon">
13	<link href="/media/system/images/joomla-favicon-pinned.svg" rel="mask-icon" color="#000">
14	<link href="https://letheko.pl/index.php/szukaj?format=opensearch" rel="search" title="Letheko.pl" type="application/opensearchdescription+xml">
15
16    <link href="/media/system/css/joomla-fontawesome.min.css?91e6a4" rel="lazy-stylesheet"><noscript><link href="/media/system/css/joomla-fontawesome.min.css?91e6a4" rel="stylesheet"></noscript>
17	<link href="/media/templates/site/cassiopeia/css/template.min.css?91e6a4" rel="stylesheet">
18	<link href="/media/templates/site/cassiopeia/css/global/colors_standard.min.css?91e6a4" rel="stylesheet">
19	<link href="/media/vendor/awesomplete/css/awesomplete.css?1.1.7" rel="stylesheet">
20	<link href="/media/templates/site/cassiopeia_extended/css/global/colors.min.css?91e6a4" rel="stylesheet">
21	<link href="/media/templates/site/cassiopeia_extended/css/global/fonts.min.css?91e6a4" rel="stylesheet">
22	<link href="/media/mod_jbcookies/css/cookies.min.css?91e6a4" rel="preload" as="style" onload="this.onload=null;this.rel='stylesheet'">
23	<link href="/media/templates/site/cassiopeia/css/vendor/joomla-custom-elements/joomla-alert.min.css?0.4.1" rel="stylesheet">
24	<link href="/media/templates/site/cassiopeia_extended/css/user.css?91e6a4" rel="stylesheet">
25	<link href="/media/plg_content_n3toembed/css/responsive.min.css" rel="stylesheet">
26	<link href="/media/plg_content_osembed/css/osembed.css?9562870d7e8245d03c2ac6055dff735f" rel="stylesheet">
27	<link href="/media/plg_content_osyoutube/css/style.css" rel="stylesheet">
28	<link href="/modules/mod_maximenuck/themes/custom/css/maximenuck_maximenuck681.css" rel="stylesheet">
29	<link href="/media/mod_rssocial/css/rssocial-font.css?91e6a4" rel="stylesheet">
30	<link href="/media/mod_rssocial/css/rssocial-anim.css?91e6a4" rel="stylesheet">
31	<link href="/media/mod_rssocial/css/rssocial.css?91e6a4" rel="stylesheet">
32	<style>:root {
33		--hue: 214;
34		--template-bg-light: #f0f4fb;
35		--template-text-dark: #495057;
36		--template-text-light: #ffffff;
37		--template-link-color: var(--link-color);
38		--template-special-color: #001B4C;
39		
40	}</style>
41	<style>:root {
42        --body-bg: rgb(254, 254, 254);
43        --body-color: rgb(23, 23, 23);
44        --btnbg: rgb(206, 60, 55);
45        --btnbgh: rgb(131, 35, 32);
46        --btncolor: rgb(254, 254, 254);
47        --btncolorh: rgb(254, 254, 254);
48        --footerbg: rgb(221, 224, 224);
49        --footercolor: rgb(254, 254, 254);
50        --headerbg: rgb(255, 255, 255);
51        --headercolor: rgb(23, 23, 23);
52        --link-color: rgb(29, 121, 137);
53        --link-hover-color: rgb(14, 59, 67);
54    }</style>
55	<style>:root {
56        --body-font-size: 1rem;
57        --h1size: 2rem;
58        --h2size: 1.7rem;
59        --h3size: 1.5rem;
60    }</style>
61	<style>#rssocial-686 .rssocial-icons > li { font-size: 24px; }</style>
62	<style>#rssocial-686 .rssocial-icons .rssocial-caption > a { font-size: 14px; }</style>
63	<style>#rssocial-686 .rssocial-icons-bg .rssocial-link { color: #ffffff; }</style>
64	<style>#rssocial-686 .rssocial-icons-bg .rssocial-link:hover { color: #ffffff; }</style>
65	<style>#rssocial-686 .rssocial-icons-bg .rssocial-link { background-color: rgba(0, 0, 0, 0.75); }</style>
66	<style>#rssocial-686 .rssocial-icons-bg .rssocial-link:hover { background-color: rgba(0, 0, 0, 0.5); }</style>
67	<style>#rssocial-686 .rssocial-caption > a { color: #ffffff; }</style>
68	<style>#rssocial-686 .rssocial-caption > a:hover { color: #ffffff; }</style>
69	<style>#rssocial-686 .rssocial-caption { background-color: rgba(0, 0, 0, 0.75); }</style>
70	<style>#rssocial-686 .rssocial-caption:hover { background-color: rgba(0, 0, 0, 0.5); }</style>
71	<style>#rssocial-686 .rssocial-popup-button { font-size: 20px; }</style>
72	<style>#rssocial-686 .rssocial-popup-button { color: #5f5f5f; }</style>
73	<style>#rssocial-686 .rssocial-popup-button:hover { color: #000000; }</style>
74	<style>#rssocial-686 .rssocial-popup-button { background-color: #cccccc; }</style>
75	<style>#rssocial-686 .rssocial-popup-button:hover { background-color: #7f7f7f; }</style>
76
77    
77<script src="/media/vendor/jquery/js/jquery.min.js?3.7.1"></script>
77
78	
78<script src="/media/vendor/jquery/js/jquery-noconflict.min.js?3.7.1"></script>
78
79	
79<script type="application/json" class="joomla-script-options new">{"joomla.jtext":{"MOD_FINDER_SEARCH_VALUE":"Szukaj...","COM_FINDER_SEARCH_FORM_LIST_LABEL":"Wyniki wyszukiwania","JLIB_JS_AJAX_ERROR_OTHER":"Wystąpił błąd podczas pobierania danych JSON: kod odpowiedzi HTTP %s.","JLIB_JS_AJAX_ERROR_PARSE":"Wystąpił błąd podczas przetwarzania następujących danych JSON:<br\/><code style=\"color:inherit;white-space:pre-wrap;padding:0;margin:0;border:0;background:inherit;\">%s<\/code>.","ERROR":"Błąd","MESSAGE":"Wiadomość","NOTICE":"Uwaga","WARNING":"Ostrzeżenie","SUCCESS":"Success","JCLOSE":"Zamknij","JOK":"OK","JOPEN":"Otwórz"},"finder-search":{"url":"\/index.php\/component\/finder\/?task=suggestions.suggest&format=json&tmpl=component&Itemid=101"},"system.paths":{"root":"","rootFull":"https:\/\/letheko.pl\/","base":"","baseFull":"https:\/\/letheko.pl\/"},"csrf.token":"720850dcad448a64267cc6a939358cc4"}</script>
79
80	
80<script src="/media/system/js/core.min.js?a3d8f8"></script>
80
81	
81<script src="/media/templates/site/cassiopeia/js/template.min.js?91e6a4" type="module"></script>
81
82	
82<script src="/media/vendor/awesomplete/js/awesomplete.min.js?1.1.7" defer></script>
82
83	
83<script src="/media/com_finder/js/finder.min.js?755761" type="module"></script>
83
84	
84<script src="/media/vendor/bootstrap/js/modal.min.js?5.3.8" type="module"></script>
84
85	
85<script src="/media/mod_jbcookies/js/consent.min.js?91e6a4" defer></script>
85
86	
86<script src="/media/system/js/messages.min.js?9a4811" type="module"></script>
86
87	
87<script src="/media/plg_content_osembed/js/osembed.min.js?9562870d7e8245d03c2ac6055dff735f"></script>
87
88	
88<script src="/media/mod_rssocial/js/rssocial.js?91e6a4"></script>
88
89	
89<script type="application/ld+json">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"Organization","@id":"https://letheko.pl/#/schema/Organization/base","name":"Historie zapomniane - Blog Letheko","url":"https://letheko.pl/"},{"@type":"WebSite","@id":"https://letheko.pl/#/schema/WebSite/base","url":"https://letheko.pl/","name":"Historie zapomniane - Blog Letheko","publisher":{"@id":"https://letheko.pl/#/schema/Organization/base"},"potentialAction":{"@type":"SearchAction","target":"https://letheko.pl/index.php/szukaj?q={search_term_string}","query-input":"required name=search_term_string"}},{"@type":"WebPage","@id":"https://letheko.pl/#/schema/WebPage/base","url":"https://letheko.pl/index.php/historia-m/historia-nauki-i-techniki","name":"Historia techniki","description":"Historia metalurgii żelaza, Od czasów najdawniejszych do okresu rewolucji przemysłowej.","isPartOf":{"@id":"https://letheko.pl/#/schema/WebSite/base"},"about":{"@id":"https://letheko.pl/#/schema/Organization/base"},"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"Article","@id":"https://letheko.pl/#/schema/com_content/article/651","name":"Historia metalurgii żelaza","headline":"Historia metalurgii żelaza","inLanguage":"pl-PL","author":{"@type":"Person","name":"Marek"},"dateCreated":"2023-05-08T16:31:34+00:00","isPartOf":{"@id":"https://letheko.pl/#/schema/WebPage/base"}}]}</script>
89
90	
90<script>window.JBCOOKIES_CONFIG = {"domain":"","duration":1,"inventory":{"necessary":[{"name":"jbcookies","category":"necessary","description":"MOD_JBCOOKIES_USE_JBCOOKIES","detected":"2026-09-25 02:09:10","provider":"JoomBall!"},{"name":"joomla_user_state","category":"necessary","description":"MOD_JBCOOKIES_USE_JOOMLA_USER_STATE","detected":"2026-09-25 02:09:10","provider":"Joomla!"},{"name":"joomla_remember_me_*","category":"necessary","description":"MOD_JBCOOKIES_USE_JOOMLA_REMEMBER_ME","detected":"2026-09-25 02:09:10","provider":"Joomla!"}],"analytics":[],"marketing":[],"unassigned":[{"name":"reDimCookieHint","category":"unassigned","description":"","detected":"2026-09-25 02:09:10","provider":""}]}};</script>
90
91<link rel="canonical" href="https://letheko.pl/index.php/historia-m/historia-nauki-i-techniki" />
92</head>
93
94
95<body id="top" class="site com_content wrapper-static view-article no-layout no-task itemid-437 has-sidebar-right">
96    <header class="header container-header full-width position-sticky sticky-top">
97
98                    <div class="container-topbar">
99                
100<div id="mod-custom641" class="mod-custom custom">
101    <p style="line-height: 1; padding-left: 20px;"><span style="color: #000000; font-size: 8px;"><a style="color: #000000;" title="Strona główna" href="https://letheko.pl/"><img style="float: left; margin-left: 10px; margin-right: 10px;" title="Blog Letheko" src="/images/logo_www.png" alt="Blog Letheko" width="56" height="30" loading="lazy" data-path="local-images:/logo_www.png"></a></span></p></div>
102<!-- debut maximenu CK -->
103<select name="maximenuckdropselect" id="maximenuck681" style="width: auto" onchange="if (this.options[this.selectedIndex].value) top.location.href=this.options[this.selectedIndex].value" class="">
104	<option value="">- Select an item -</option>
105	<option value="/index.php">START</option><option value="/index.php/blog">BLOG</option><option value="/index.php/blog/energetyka">- Energetyka</option><option value="/index.php/blog/energetyka/energetyczne-dane-systemowe">- - Dane systemowe</option><option value="/index.php/postaci">POSTACI</option><option value="/index.php/ksiazki">KSIĄŻKI</option><option value="/index.php/miejsca">MIEJSCA</option><option value="/index.php/miejsca/tu-i-owdzie">- Tu i ówdzie</option><option value="/index.php/miejsca/dolny-slask">- Dolny Ślask</option><option value="/index.php/miejsca/dwory-ziemi-miechowskiej">- Dwory Ziemi Miechowskiej</option><option value="/index.php/miejsca/mapy-i-atlasy">- Mapy i atlasy</option><option value="http://dir.icm.edu.pl/Slownik_geograficzny/">- Słownik geograficzny Królestwa .. </option><option value="/index.php/miejsca/gory-tu-tam-i-jeszcze-dalej">- Góry są wszędzie</option><option value="/index.php/miejsca/tradycyjna-polska-kuchnia">- Tradycyjna polska kuchnia</option><option value="/index.php/historia-m">HISTORIA</option><option value="/index.php/historia-m/historia">- Historia powszechna</option><option value="/index.php/historia-m/historia/millennium-krolestwa-polskiego">- - Millennium Królestwa Polskiego</option><option value="/index.php/historia-m/historia/historia-gospodarcza">- - Historia gospodarcza</option><option  selected="selected"value="/index.php/historia-m/historia-nauki-i-techniki">- HISTORIA TECHNIKI</option><option value="/index.php/historia-m/historia-nauki-i-techniki/motoryzacja">- - Motoryzacja</option><option value="/index.php/historia-m/historia-nauki-i-techniki/motoryzacja/nieistniejacy-polski-przemysl-motoryzacyjny">- - - Nieistniejący przemysł</option><option value="/index.php/historia-m/historia-nauki-i-techniki/wojskowosc">- - Wojskowość</option><option value="/index.php/historia-m/historia-nauki-i-techniki/kolejnictwo">- - Kolejnictwo</option><option value="/index.php/historia-m/historia-nauki-i-techniki/kolejnictwo/dworce-kresowe">- - - Dworce kresowe</option><option value="/index.php/historia-m/historia-nauki-i-techniki/technologia">- - Technologia</option><option value="/index.php/historia-m/historia-nauki-i-techniki/elektrotechnika">- - Elektrotechnika</option><option value="/index.php/historia-m/historia-nauki-i-techniki/maszyny">- - Maszyny</option><option value="/index.php/historia-m/historia-nauki-i-techniki/rzemioslo">- - Rzemiosło</option><option value="/index.php/historia-m/powstanie-styczniowe">- POWSTANIE STYCZNIOWE</option><option value="/index.php/historia-m/zakony-rycerskie">- ZAKONY RYCERSKIE</option><option value="/index.php/archeologia">ARCHEOLOGIA</option><option value="/index.php/mysl-polityczna-1">POLITYKA</option><option value="/index.php/mysl-polityczna-1/polityka-1">- Polityka</option><option value="/index.php/mysl-polityczna-1/historia-mysli-politycznej-1">- Historia myśli politycznej</option><option value="/index.php/mysl-polityczna-1/geopolityka">- Geopolityka</option><option value="/index.php/mysl-polityczna-1/filozofia">- Filozofia</option><option value="/index.php/mysl-polityczna-1/edukacja">- Edukacja</option><option value="/index.php/mysl-polityczna-1/wiara">- Wiara</option><option value="/index.php/varia">RÓŻNE</option>
105<option value="/index.php/varia/muzyczne-dna">- Muzyka</option><option value="/index.php/varia/kresy">- Kresy</option><option value="/index.php/varia/bezpieczenstwo-w-sieci">- Bezpieczeństwo w sieci</option><option value="/index.php/varia/bezpieczenstwo-w-sieci/kryptologia">- - Kryptologia</option><option value="/index.php/varia/matematyka">- Matematyka</option><option value="/index.php/varia/nieznany-wszechswiat">- Nieznany Wszechświat</option><option value="/index.php/varia/nowe-technologie">- Nowe technologie</option><option value="/index.php/varia/galeria">- Multimedia</option><option value="/index.php/varia/galeria/galery-zdjec2">- - Galerie zdjęć</option><option value="/index.php/varia/galeria/filmy">- - Filmy</option><option value="/index.php/varia/rachunkowosc">- Rachunkowość</option><option value="/index.php/varia/glos-obywatelski">- Głos Obywatelski</option><option value="/index.php/varia/grzegorz-braun">- Grzegorz Braun</option><option value="/index.php/varia/pobudka-kosciol-szkola-strzelnica-mennica">- Pobudka</option><option value="https://Letheko.blogspot.com">- Letheko.blogspot.com</option><option value="https://radio.garden/listen/wsm-legends-of-country-radio/JRZCHw6E">- Radio Garden</option><option value="/index.php/aktualnosci">WYDARZENIA</option><option value="/index.php/aktualnosci/gieldy-staroci">- Giełdy staroci w Polsce</option><option value="/index.php/kontakt">KONTAKT</option><option value="/index.php/wyszukiwarka">WYSZUKIWARKA</option></select>
106<!-- fin maximenuCK -->
107
108            </div>
109        
110        
111        
112            </header>
113
114    <div class="site-grid">
115        
116                    <div class="grid-child container-top-a">
117                <div class="top-a no-card ">
118        
119<div id="mod-custom413" class="mod-custom custom">
120    <p style="padding-left: 0px; text-align: left; line-height: 1.1;"><span style="font-size: 14pt; color: #000080;"><strong><a style="color: #000080;" title="Społeczny Komitet Budowy Pomnika Rzeź Wołyńska w Domostawie - Zbiórka na sfinansowanie prac związanych z budową pomnika &quot;Rzeź Wołyńska&quot; autorstwa Andrzeja Pityńskiego." href="https://zrzutka.pl/82zxhw" target="_blank" rel="noopener noreferrer">Dołącz się do zbiórki na sfinansowanie prac związanych z budową pomnika "Rzeź Wołyńska" autorstwa Andrzeja Pityńskiego</a></strong></span></p></div>
121</div>
122
123            </div>
124        
125                    <div class="grid-child container-top-b">
126                <div class="top-b no-card ">
127        
128<div id="mod-custom407" class="mod-custom custom">
129    <p style="text-align: center; line-height: 0.8;"><a title="Gotówka to wolność" href="https://brongotowki.pl/" target="_blank" rel="noopener noreferrer"><img title="Gotówka to wolność" src="/images/gotowka1.webp" alt="Gotówka to wolność" width="1400" height="215"></a></p>
130<p style="line-height: 0.3; text-align: left;"><span style="font-size: 10px; color: #e03e2d;"><a title="Koalicja dla Gotówki – zapraszamy!" href="https://brongotowki.pl/" target="_blank" rel="noopener">Koalicja dla Gotówki – zapraszamy!</a></span></p></div>
131</div>
132
133            </div>
134        
135        
136        <div class="grid-child container-component">
137            
138            
139            <div id="system-message-container" aria-live="polite"></div>
140
141            <main>
142                <div class="com-content-article item-page">
143    <meta itemprop="inLanguage" content="pl-PL">
144    
145    
146        <div class="page-header">
147        <h1>
148            Historia metalurgii żelaza        </h1>
149                            </div>
150        
151        
152    
153    
154        
155                                    <div class="com-content-article__body">
156        <p style="line-height: 1.1;"><strong><span class="toctext">Żelazo meteorytowe</span></strong></p>
157<p style="line-height: 1.1;">Pierwsze informacje o wykorzystaniu żelaza pochodzą ze starożytnego Egiptu z okresu około 4 000 lat p. Chr.. Były to wówczas drobne wyroby, stosowane głównie w celach rytualnych, wykonywane z żelaza odzyskiwanego z meteorytów. Średnio w składzie meteorytów 
157spadających na ziemię znajduje się 6% żelaza i niklu. Żelazo pozyskiwane z meteorytów było bardzo drogie, najprawdopodobniej droższe od złota. W Anatolii wytopione meteorytowe żelazo było czasami używane do produkcji broni ozdobnej, przykładowo sztylet o żelaznym ostrzu z rękojeścią z brązu został odnaleziony w grobowcu Hattic z 2500 roku p. Chr.. Egipski władca Tutanchamon zmarł w 1323 roku p. Chr. i został pochowany wraz z żelaznym sztyletem ze złotą rękojeścią. Starożytny egipski miecz noszący imię faraona Merneptaha oraz topór bojowy z żelaznym ostrzem i zdobionym złotem trzonkiem z brązu znaleziono w wykopaliskach w Ugarit. Wiadomo, że Hetyci wymieniali żelazo z Asyrią na srebro według przelicznika 40 wielkości wagi srebra do 1 wielkości wagi żelaza. Żelazo meteorytowe było także wykorzystywane do wyrobu narzędzi w Ameryce Północnej, począwszy od około 1000 roku, jeszcze przed kontaktem z cywilizacją eurazjatycką (?), ludy kultury Thule z Grenlandii zaczęły wytwarzać ostrza harpunów, noże oraz inne narzędzia z kawałków meteorytu z Cape York, składającego się w głównej mierze z metalicznego żelaza i niklu. Narzędzia wytworzone z meteorytu Cape York okazały się doskonałym towarem handlu wymiennego, znaleziono je na stanowiskach archeologicznych oddalonych o ponad 1600 km od półwyspu Cap York. Kiedy amerykański polarnik Robert Peary w 1897 roku wysłał największy pozostały fragment meteorytu do Amerykańskiego Muzeum Historii Naturalnej w Nowym Jorku, ważył on nadal ponad 33 tony. Innym przykładem późnego użycia żelaza meteorytowego jest toporek z około 1000 roku po Chr. znaleziony w Szwecji.</p>
158<p style="text-align: center; line-height: 1;"><img title="Historia metalurgii żelaza - meteoryt Hoba" src="/images/HISTORIA/id651/Hoba_meteorite.jpg" alt="Historia metalurgii żelaza - meteoryt Hoba" width="1000"></p>
159<p style="text-align: left; line-height: 1;"><span style="font-size: 14px;"><span class="mw-mmv-author">Ważący 60 ton i długi na 2,7 m meteoryt Hoba w Namibii jest największym znanym nienaruszonym meteorytem. Fotografia: <a class="external text" href="https://www.flickr.com/people/8249892@N07" target="_blank" rel="nofollow noopener noreferrer">Sergio Conti</a> z Montevecchia (LC), Włochy</span> –<span class="mw-mmv-source"><a class="external text" href="https://www.flickr.com/photos/sergioconti/15682150765/" target="_blank" rel="nofollow noopener noreferrer"> P1000076</a> </span><a class="mw-mmv-license" title="CC BY-SA 3.0" href="http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/" target="_blank" rel="noopener noreferrer">CC BY-SA 3.0</a></span></p>
160<p style="line-height: 1.1;">Warto pamiętać o podziale prehistorii na epoki archeologiczne (po ukośniku dla ziem dzisiejszej Polski)</p>
161<ol>
162<li style="line-height: 1.1;">Epoka kamienia (~ 3,3 mln lat – 3 500/2000 p.Chr.)
163<ol>
164<li>Paleolit (~ 3,3 mln lat – 11 000 p.Chr.) / (ok. 500 000 – 8 000 p.Chr)</li>
165<li>Mezolit (~10 000 – 5 000 p. Chr.) / (ok. 8 000 – 4 800 p.Chr.)</li>
166<li>Neolit (~ 9 000 – 3 500 p.Chr.) / (ok. 5 200 – 2 300 p.Chr.)</li>
167</ol>
168</li>
169<li style="line-height: 1.1;">Epoka brązu (~ 3 500 – 1 200 p.Chr.) / (ok. 2 300 – 700 p.Chr.)</li>
170<li style="line-height: 1.1;">Epoka żelaza (~ 1 200/700 p.Chr. do starożytności/średniowiecza)</li>
171</ol>
172<p style="text-align: left; line-height: 1.1;"><strong>Wytapianie żelaza, początek epoki żelaza</strong></p>
173<p style="text-align: left; line-height: 1.1;">Nie da się wyznaczyć ostrego podziału czasowego na epokę brązu i epokę żelaza. Małe kawałki żelaza byłyby produkowane w piecach do wytapiania miedzi, ponieważ stosowano jako topniki tlenki żelaza i rudy siarczku miedzi zawierające żelazo. Wytapianie żelaza, pozyskiwanie użytecznego metalu z utlenionych rud żelaza jest trudniejsze niż wytapianie cyny i miedzi. Miedź i jej stopy można obrabiać na zimno lub topić w stosunkowo prostych piecach (takich jak piece używane do wypalania 
173ceramiki) i odlewać w użyteczne formy. Wytopienie żelaza jednak wymaga obróbki w dużo wyższych temperaturach, może być topione tylko w specjalnie zaprojektowanych do tego celu piecach. Żelazo jest powszechnym zanieczyszczeniem w rudach miedzi, i jako takie było znane. Ruda żelaza była czasami używana jako topnik metalurgii metali kolorowych, pomimo to nie należy się dziwić, że ludzie opanowali technologię wytopu żelaza dopiero po kilku tysiącleciach doświadczeń w metalurgii brązu.</p>
174<p style="line-height: 1.1;">Miejsce oraz czas odkrycia technologii wytopu żelaza nie są dokładnie określone. Wynika to z powodu trudności w odróżnieniu artefaktów wykonanych z metalu wytapianego z rud żelaza zawierających nikiel od obrobionego na gorąco żelaza meteorytowego. Dowody archeologiczne wydają się wskazywać początek wytopu żelaza na III tysiąclecie przed Chrystusem na obszarze Bliskiego Wschodu. Jednak artefakty z kutego żelaza pozostawały rzadkością aż do 1100 roku p. Chr.. Początek epoki żelaza jest tradycyjnie definiowany jako czas powszechnej wymiany broni i narzędzi z brązu na wyroby żelazne. To przejście miało miejsce w różnym czasie w różnych miejscach na świecie, w miarę rozprzestrzeniania się technologii. Mezopotamia była w pełni w epoce żelaza już w 900 lat przed Chrystusem. Chociaż Egipt produkował wyroby z żelaza, brąz pozostawał dominujący aż do jego podboju przez Asyrię w 663 p. Chr.. Epoka żelaza rozpoczęła się w Indiach około 1200 p. Chr., w Europie Środkowej około 800 r.oku p. Chr., w Chinach epoka żelaza powszechnie zapanowała około 300 roku p. Chr..</p>
175<p style="line-height: 1.1;"><strong>Metalurgia na subkontynencie indyjskim</strong></p>
176<p class="chem_chapter" style="line-height: 1.1;">Stanowiska archeologiczne w Indiach, takie jak Malhar, Dadupur, Raja Nala Ka Tila i Lahuradewa w obecnym stanie Uttar Pradesh, przedstawiają żelazne narzędzia z okresu między 1800 a 1200 p. Chr. Wczesne obiekty żelazne znalezione w Indiach takie jak: kolce, noże, sztylety, groty strzał, miski, łyżki, rondle, siekiery, dłuta, szczypce, okucia do drzwi itp., stosując metodę datowania radiowęglowego, można określić na 1400 lat p. Chr.. Na początku I tysiąclecia p. Chr. nastąpił rozległy rozwój metalurgii żelaza w Indiach. W tym okresie pokojowego osadnictwa osiągnięto postęp technologiczny oraz duże opanowanie hutnictwa żelaza. W nadchodzących latach dokonano kilku postępów w technologii związanej z metalurgią w politycznie stabilnym okresie Maurya oraz czasach pokoju w czasie pierwszego tysiąclecia p. Chrystusem. Grecki historyk Herodot napisał pierwszą zachodnią relację o użyciu żelaza w Indiach. Być może już w 500 roku p. Chr., w południowych Indiach produkowano wysokiej jakości stal techniką tyglową . W tym systemie kute żelazo o wysokiej czystości, węgiel drzewny i szkło mieszano w tyglu i ogrzewano, aż żelazo stopiło się i wchłonęło węgiel. Żelazne łańcuchy były używany w indyjskich mostach wiszących już w IV wieku. <em>Stal Wootz</em>, znana również jako stal damasceńska była produkowana w Indiach i na Sri Lance od około 300 roku p. Chr. Stal Wootz słynie od czasów starożytności ze swojej trwałości oraz zdolności do trzymania ostrych krawędzi. Podobno Aleksander Wielki, poproszony przez króla Porusa o wybranie prezentu, wybrał zamiast złota lub srebra trzydzieści funtów tej własnie stali. Stal Wootz była złożonym stopem, którego głównym składnikiem było żelazo wraz z różnymi pierwiastkami śladowymi. Ostatnie badania sugerują, że jej właściwości mogły wynikać z tworzenia się nanorurek węglowych w metalu. Biorąc pod uwagę ówczesną wiedzę był to raczej efekt przypadku niż świadomego działania. Technologia produkowania stali Wootz została przejęta przez Persów<a class="mw-redirect" title="lud perski" href="https://en.wikipedia.org/wiki/Persian_people">,</a> a od nich przeniknęła do Arabów, którzy rozpowszechnili ją na Bliskim Wschodzie. W XVI wieku Holendrzy przenieśli tę technologię z południowych Indii do Europy, gdzie była masowo wykorzystywana. Hinduscy starożytni metalurdzy zdobyły zaawansowaną wiedzę na temat produkcji żelaza i stali oraz związanych z tym zagadnieniem procesów termomechanicznych i obróbki cieplnej. Jedna z największych ciekawostek metalurgicznych Indii jest żelazna kolumna położona w kompleksie Kutb w Delhi, słynna ze swojej wyjątkowej odporności na rdzę. Kolumna od ponad 1600 lat opiera się korozji. Kolumna powstała między 402 a 415 rokiem, jej pierwotna lokalizacja nie jest do końca znana. Niełatwo było wyjaśnić dlaczego kolumna wykazuje tak dużą odporność na korozję, w związku z czym pojawiło się bardzo wiele różnych teorii. Część badaczy przypisywała to łagodnemu, suchemu klimatowi, który stworzył specyficzne warunki niesprzyjające rdzy. Inni wskazywali na materiał z jakiego ją wykonano oraz sposób jej obróbki. Dopiero badania powierzchni kolumny oraz nowoczesne techniki analityczne dr R. Balasubramaniama pomogły w ustaleniu, że za jej wyjątkową odporność na korozję odpowiada wysoki poziom fosforu w metalu, który pełni rolę katalizatora podczas powstawania cienkiej i zwartej warstwy rdzy o grubości 1/20 mm chroniącej metal przed czynnikami zewnętrznymi. Sam filar został wykonany z kutego żelaza o 98-procentowej czystości. Ponieważ w owym czasie nie znano technik pozwalających na wytop żelaza, wytwarzano je poprzez prażenie razem z węglem drzewnym w temperaturze 1300 °C. W ten sposób otrzymywano zanieczyszczone żużlem i węglem metaliczne łupki, które następnie przekuwano, by je oczyścić. Niewielka ilość zanieczyszczeń zawsze jednak pozostaje w metalu, co sprzyja pasywacji żelaza zawierającego fosfor. Wykonana w ten sposób kolumna uległa w początkowej fazie korozji i pokryła się cieniutką warstwą rdzy zawierającej tlenki żelaza, hydroksytlenki oraz niewielkie ilości uwodnionego fosforanu żelaza, które równomiernie pokryły cały filar warstwą ochronną i powstrzymały dalsze procesy korozyjne<span style="font-size: 10.1333px;">.</span></p>
177<p class="chem_chapter" style="text-align: center;"> <img title="Żelazna kolumna z Delhi - Historia metalurgii żelaza" src="/images/HISTORIA/id651/800px-Detail
177s_of_the_top_of_iron_pillar,_Qutub_Minar,_Delhi.jpg" alt="Żelazna kolumna z Delhi - Historia metalurgii żelaza" width="900" height="1200"></p>
178<p class="chem_chapter" style="text-align: left; line-height: 1.1;"><span style="font-size: 14px;">Zwieńczenie żelaznej kolumny. Fotografia: <span class="mw-mmv-author"><a class="external text" title="Dennis Jarvis" href="https://www.flickr.com/people/22490717@N02" target="_blank" rel="nofollow noopener noreferrer">Dennis Jarvis</a> from Halifax, Canada</span> - <span class="mw-mmv-source"><a class="external text" title="India-0349" href="https://www.flickr.com/photos/archer10/2214307409/" target="_blank" rel="nofollow noopener noreferrer">India-0349</a> Uploaded by <a title="User:Ekabhishek" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/User:Ekabhishek" target="_blank" rel="noopener noreferrer">Ekabhishek</a> </span><a class="mw-mmv-license" title="Licencja CC BY-SA 2.0" href="https://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.0" target="_blank" rel="noopener noreferrer">CC BY-SA 2.0</a></span></p>
179<p style="line-height: 1.1;"><span style="font-size: 14px;">Will Durant napisał w Our Oriental Heritage (Story of Civilization) - <em>"Powiedziano wiele o chemicznej doskonałości żeliwa w starożytnych Indiach i o wysokim rozwoju przemysłowym czasów Guptów, kiedy Indie uważano, nawet przez Cesarski Rzym, za najbardziej uzdolniony naród w takich gałęziach przemysłu chemicznego jak farbowanie, garbowanie, mydlarstwo, produkcja szkła i cementu ... W szóstym wieku Hindusi znacznie wyprzedzali Europę w chemii przemysłowej, byli mistrzami kalcynacji, destylacji, sublimacji, parowania, utrwalania, produkcji światła bez ciepła, mieszanie proszków znieczulających i nasennych oraz przygotowywanie sole, związki i stopy metali. Hartowanie stali zostało doprowadzone w starożytnych Indiach do doskonałości nieznanej w Europie aż do współczesnych czasów. Mówi się, że król Porus wybrał jako szczególnie cenny prezent od Aleksandra nie złoto ani srebro, ale trzydzieści funtów stali. Muzułmanie przenieśli znaczną część tej hinduskiej nauki chemicznej oraz technologii przemysłowej na Bliski Wschód i do Europy. Na przykład tajemnicę wytwarzania ostrzy ze stali damasceńskiej Arabowie przejęli od Persów, a Persowie z Indii” </em></span></p>
180<p style="line-height: 1.1;"><strong>Metalurgia żelaza na terenie Bliskiego Wschodu</strong></p>
181<p style="line-height: 1.1;">Około 1500 roku przed Chrystusem w Mezopotamii, Anatolii i Egipcie pojawia się coraz więcej przedmiotów z wytopionego żelaza (odróżnianych od żelaza meteorytowego brakiem niklu w składzie chemicznym) W wschodniej części Morza Śródziemnego (Lewant, Cypr, Grecja, Kreta, Anatolia i Egipt) we wczesnej epoce żelaza (od XII do X wieku p. Chr.) żelazo zastąpiło masowo brąz jako dominujący metal używany do produkcji narzędzi oraz broni.</p>
182<p style="line-height: 1.1;">Żelazo było pierwotnie wytapiane w dymarkach, w których używano miechów do przetłaczania powietrza przez stertę rudy żelaza i płonącego węgla drzewnego. Tlenek węgla wytwarzany przez węgiel drzewny redukował tlenek żelaza z rudy do metalicznego żelaza. Dymarki jednak nie zapewniały na tyle wysokiej temperatury aby stopić żelazo, metal zbierał się na dnie pieca w postaci gąbczastej masy, wykwitu, żelaza gąbczastego. Następnie należało wielokrotnie uderzać w żelazo gąbczaste aby usunąć z niego stopiony żużel i uformować bryłę żelaza. Ten pracochłonny i czasochłonny proces wytwarzał kute żelazo, ciągliwy ale dość miękki stop zawierający mało węgla. Ze względu na relatywnie niskie temperatury uzyskiwane w piecach dymarkowych, które nie przekraczały 1250-1300° C, redukcja żelaza poprzez jego upłynnienie była niemożliwa. Przypomnijmy, że teoretyczny punkt topnienia żelaza wynosi 1537° C.</p>
183<p style="line-height: 1.1;">Równolegle z przejściem od brązu do żelaza odkryto nawęglanie, proces dodawania węgla do kutego żelaza. Podczas gdy wykwit żelaza zawierał trochę węgla, późniejsza obróbka na gorąco utleniła większość z niego. Kowale na Bliskim Wschodzie odkryli, że kute żelazo można przekształcić w znacznie twardszy produkt, podgrzewając gotowy element w złożu węgla drzewnego, a następnie hartując go w wodzie lub oleju. Ta procedura zamieniła zewnętrzne warstwy elementu żelaznego w stal czyli stop żelaza z węglem i innymi pierwiastkami z wewnętrznym miękkim i elastycznym rdzeniem z mniej kruchego i elastycznego żelaza. </p>
184<p style="line-height: 1.1;">Rozwój hutnictwa żelaza tradycyjnie przypisywano Hetytom z Anatolii w czasach późnej epoki brązu. Uważano, że posiadali oni monopol i wiedzę na temat obróbkę żelaza i że na tej przewadze opierało się ich imperium. Zgodnie z tą teorią za rozpowszechnienie wiedzy w tym regionie odpowiedzialne były starożytne ludy morskie, które najechały wschodnią część Morza Śródziemnego, zniszczyły imperium Hetytów pod koniec późnej epoki brązu. Teoria ta nie jest już dominująca przy obecnym stanie wiedzy, ponieważ nie ma dowodów archeologicznych potwierdzających rzekomy monopol Hetytów. Chociaż istnieje kilka przedmiotów żelaznych z Anatolii z epoki brązu, liczba ta jest porównywalna z przedmiotami żelaznymi znalezionymi w Egipcie i innych miejscach z tego samego okresu, a tylko niewielka liczba tych przedmiotów była bronią, większość znalezisk stanowiły narzędzia. Inna teoria głosi, że rozwój technologii żelaza był napędzany przez zakłócenie szlaków handlowych miedzią i cyną w wyniku upadku imperiów pod koniec późnej epoki brązu. Metale te, zwłaszcza cyna, nie były powszechnie dostępne i wytwórcy broni i narzędzi musieli ją transportować z odległych terenów, podczas gdy rudy żelaza były powszechnie dostępne. Jednak nie dysponujemy dowodami archeologicznymi, 
184które by wskazywały na niedobór brązu lub cyny we wczesnej epoce żelaza. Przedmiotów z brązu pozostało dużo, a przedmioty te mają taki sam procent cyny jak te z późnej epoki brązu.</p>
185<p style="line-height: 1.1;">Poniżej rekonstrukcja procesu dymarskiego</p>
186<p style="text-align: center;"><div class="video-responsive"><iframe id="youtube_jEVrkQLhM0I" width="425" height="344" frameborder="0" src="https://www.youtube.com/embed/jEVrkQLhM0I?wmode=transparent" allowfullscreen></iframe></div></p>
187<p style="text-align: left; line-height: 1.1;">Piec dymarski (dymarka) składa się z dołu lub dołu i komina (piec dymarskie typu kotlinkowego) z żaroodpornymi ścianami wykonanymi z ziemi, gliny lub kamienia. W pobliżu dna przez ściany boczne wchodzi jeden lub więcej wlotów powietrza, które umożliwiają dostęp powietrza do wnętrza pieca przez naturalny ciąg albo wtłaczanego za pomocą miecha.</p>
188<p style="text-align: center;"> <img title="Piec dymarski i zachodzące w nim procesy chemiczne - Adam Thiele" src="/images/HISTORIA/id651/bloomery.png" alt="Piec dymarski i zachodzące w nim procesy chemiczne - Adam Thiele" width="900"></p>
189<p style="text-align: left; line-height: 1.1;"><span style="font-size: 14px;">Proces dymarkowy. Źródło: <a class="nova-legacy-e-link nova-legacy-e-link--color-inherit nova-legacy-e-link--theme-bare" title="Adam Thiele" href="https://www.researchgate.net/profile/Adam-Thiele" target="_blank" rel="noopener noreferrer">Adam Thiele</a>, <a title="Iron production, iron yield and the minimal iron content of bog iron ores regarding avar and Árpád-age bloomery iron smelting, 2011" href="https://www.researchgate.net/publication/275847502_Smelting_experiments_in_the_early_medieval_fajszi-type_bloomery_and_the_metallurgy_of_iron_bloom" target="_blank" rel="noopener noreferrer">Iron production, iron yield and the minimal iron content of bog iron ores regarding avar and Árpád-age bloomery iron smelting, 2011</a></span></p>
190<p style="text-align: left; line-height: 1.1;"><strong>Początki metalurgii żelaza w Chinach </strong></p>
191<p style="line-height: 1.1;">Na początku XXI wieku na stanowisku Mogou w Gansu w Chinach wydobyto dwa fragmenty żelaza datowane na XIV wiek p. Chr., okres kultury Siwa (kultura epoki brązu w południowo-wschodniej prowincji Gansu). Jeden z fragmentów ponad wszelka wątpliwość został wykonany w procesie wytapiania  dymarkowego, nie meteorytowego. Powszechnie żelazne artefakty wykonane z żelaza pojawiają sie w V wieku p. Chr.. Uważa się, że chińscy hutnicy koło 500 roku p. Chr. (tzw. okres wiosenno-jesienny, 771 do 476 roku p. Chr.) w południowym stanie Wu osiągnęli w piecach temperaturę wystarczająco wysoką, aby topić żelazo i odlewać w formach. Jeśli rudy żelaza zostaną ogrzane węglem do temperatury około &gt;1537 ° C, powstaje stopiony stop zawierający około 96,5% żelaza i 3,5% węgla. Taki stop jest mocny, można go odlewać w skomplikowane kształty, ale jest zbyt kruchy, aby można go było obrabiać, chyba że produkt zostanie odwęglony w celu usunięcia większości węgla. Zdecydowana większość chińskiej produkcji żelaza, począwszy od późnej dynastii Zhou, była wykonana z żeliwa (wysokowęglowy stop żelaza z węglem, zazwyczaj także z krzemem, manganem, fosforem, siarką i innymi składnikami. Zawiera od 2,10 do 6,7% węgla w postaci cementytu lub grafitu). Jednak kute miecze zaczęto już produkować w okresie Walczących Królestw (od 480 do 221 roku p. Chr.), najbardziej podstawowymi technikami kucia i składania gotowego wyrobu.</p>
192<p style="line-height: 1.1;">Około 300 roku p. Chr. żelazo stało się preferowanym i powszechnie używanym metalem do wyrobu narzędzi i broni w Chinach. Pisemna średniowieczna praca Shen Kuo z 1088 roku zawiera między innymi wczesne opisy wynalazków, metodę wielokrotnego kucia żeliwa pod zimnym podmuchem, podobną do współczesnego procesu Bessemera. Nowożytnym odkrywcą metody utleniania znajdujących się w żelazie zanieczyszczeń poprzez wdmuchiwanie powietrza do rozgrzanej surówki umieszczonej w specjalnym pojemniku (konwertorze) był anglik Henry Bessemer (1813-1898), opracowanie w 1856 roku, patent w 1860 roku.</p>
193<p style="line-height: 1.1;">Chińska metalurgia była szeroko praktykowana w średniowieczu, w XI wieku rozwój przemysłu żelaznego spowodował ogromne wylesianie w wyniku wykorzystania węgla drzewnego w procesie wytapiania. Aby zaradzić problemowi wylesiania, Chińczycy wynaleźli metodę produkcji koksu z węgla kamiennego aby stosować go jako substytut węgla drzewnego w procesach metalurgicznych. W I wieku po Chr. w Chinach po raz pierwszy zastosowano miechy w celu dostarczania dużych ilości powietrza (tlenu) do procesów metalurgicznych. Pierwsza znana ilustracja pokazująca działanie miechów znajduje się w pracy Nong Shu napisanej przez Wang Zhen (1290–1333) wydanej w 1313 roku.</p>
194<p style="text-align: center;">
194 <img title="Ilustracja pracy miechów metalurgicznych napędzanych kołem wodnym z pochodząca z XIV-wiecznego traktatu Nong Shu - Historia metalurgii żelaza" src="/images/HISTORIA/id651/Yuan_Dynasty_.png" alt="Ilustracja pracy miechów metalurgicznych napędzanych kołem wodnym z pochodząca z XIV-wiecznego traktatu Nong Shu - Historia metalurgii żelaza" width="800" height="592"></p>
195<p style="text-align: left; line-height: 1.1;"><span style="font-size: 14px;">Praca miechów metalurgicznych napędzanych kołem wodnym. Ilustracja pochodzi z XIV-wiecznego traktatu Nong Shu, napisanego przez Wang Zhen (1313 rok, okres dynastii Yuan). Domena publiczna.</span></p>
196<p style="text-align: left; line-height: 1.1;"><strong>Europa w epoce żelaza</strong></p>
197<p style="text-align: left; line-height: 1.1;">Obróbka żelaza została wprowadzona w Grecji pod koniec X wieku p. Chr.. Najwcześniejszymi śladami epoki żelaza w Europie Środkowej są artefakty z okresu kultury <span class="mw-page-title-main">halsztackiej</span> (VIII wiek p. Chr.). Od VII do VI wieku p. Chr. wyroby z żelaza pozostawały przedmiotami luksusowymi zarezerwowanymi dla elity. Zmieniło się to radykalnie wkrótce po roku 500 p. Chr. wraz z powstaniem kultury lateńskiej, od tego czasu metalurgia żelaza stała się powszechna również w północnej Europie oraz na Wyspach Brytyjskich. Rozpowszechnienie obróbki żelaza w Europie Środkowej i Zachodniej wiąże się z ekspansją kultury celtyckiej. Od I wieku p. Chr. jednym z najważniejszych okręgów produkcji żelaza i stali w Europie było wschodnioalpejskie zagłębie metalurgiczne położone w Noricum. Stal norycka słynęła ze swojej jakości i była poszukiwana przez wojska rzymskie. </p>
198<p style="text-align: left; line-height: 1.1;">Przez wiele stuleci w średniowiecznej Europie nie nastąpiła zasadnicza zmiana w technologii produkcji żelaza. Europejscy hutnicy produkowali żelazo w piecach dymarkowych. Jednak okres średniowiecza przyniósł dwa wydarzenia - wykorzystanie energii wodnej w procesie dymarkowym oraz pierwszą europejską produkcję żeliwa. </p>
199<p class="topic-paragraph" style="line-height: 1.1;">W XVI wieku spisano i udostępniono wiedzę metalurgiczną. Szczególnie duży wpływ na rozpowszechnienie technologii wytopu i obróbki żelaza miały dwie książki, autorstwa Włocha <span id="ref622576"></span>Vannoccio Biringuccio oraz Niemca <span id="ref622578"></span>Georgius Agricole. Pierwsza miała tytuł "<span id="ref622577"></span>De la pirotechnia" druga "De re metallica". Vannoccio Biringuccio był odlewnikiem, jego książka dotyczyła metod wytapiania, rafinacji oraz klasyfikacji, metody oznaczania zawartości metalu w rudach oraz sposobów odlewania metali w formy, wytwarzania rdzeni oraz produkcji takich wyrobów, jak armaty, żeliwne kule armatnie, ... Był to pierwszy metodyczny opis praktyki odlewniczej.</p>
200<p class="topic-paragraph" style="line-height: 1.1;">Drugi autor Georgius Agricole był specjalistą górnikiem metalurgiem, jego książka uwzględniała poszukiwanie, geodezję, sposoby wydobycia oraz metody wytapiania, rafinacji i klasyfikacji. Opisał także procesy stosowane do kruszenia i zagęszczania rudy. Niektóre z opisanych przez niego technologii metalurgicznych są w zasadzie stosowane do czasów obecnych.</p>
201<p class="topic-paragraph" style="text-align: center;"><img title="Historia metalurgii żelaza - Szesnastowieczne prace metalurgiczne Georgius Agricole oraz Vannoccio Biringuccio" src="/images/HISTORIA/id651/met.png" alt="Historia metalurgii żelaza - Szesnastowieczne prace metalurgiczne Georgius Agricole oraz Vannoccio Biringuccio" width="922" height="649"></p>
202<p class="topic-paragraph" style="text-align: left; line-height: 1.1;"><span style="font-size: 14px;">Szesnastowieczne prace metalurgiczne Georgius Agricole oraz Vannoccio Biringuccio. Domerna publiczna</span></p>
203<p style="line-height: 1.1;">Wczesne europejskie dymarki były stosunkowo małe, głównie ze względu na mechaniczne ograniczenia miechów napędzanych przez człowieka oraz siłę możliwą do włożenia za pomocą ręcznych młotów kowalskich. Te znane z odkryć archeologicznych z przedrzymskiej epoki żelaza mieszczą się w przedziale 2 kg wytopionego gąbczastego żelaza i są produkowane w piecach dolno-szybowych. W produkcji metalurgicznej z czasów rzymskich często wykorzystywano już piece wystarczająco wysokie, do 200 centymetrów, umożliwiające uzyskanie naturalnego efekt ciągu powietrza oraz zwiększenie wytapianych brył do wagi 10–15 kg.</p>
204<p style="line-height: 1.1;">Zastosowanie kół wodnych, rozprzestrzeniające się na przełomie pierwszego tysiąclecia, stosowane do napędzania większych miechów, pozwoliło na zwiększenie masy wsadu oraz temperatury wytopu. Młoty z napędem wodnym umożliwiły kucie i konsolidację 
204większych brył gąbczastego żelaza. Możliwe, że pierwsze zastosowanie w Europie napędu wodnego miał miejsce w opactwie cystersów w Clairvaux już w 1135 roku, z pewnością było stosowane na początku XIII wieku we Francji oraz Szwecji. Od końca XIV wieku budowano stopniowo coraz większe piece dymarskie o średniej pojemności aż wytopione wsady wzrosły aż do do ​​300 kg, i utrzymywały się na stałym poziomie aż do upadku technologii dymarskiej, która nastąpiła z końcem XVIII wieku, gdzieniegdzie w Katalonii oraz południowej Francji trwając do połowy wieku XIX. Piece typu dymarkowego zazwyczaj wytwarzały szereg produktów żelaznych, od żelaza o bardzo niskiej zawartości węgla po stal zawierającą około 0,2-1,5% węgla. Mistrz kowalski musiał wybrać kawałki żelaza o niskiej zawartości węgla, nawęglić je i przekuć aby powstała stal. Proces trzeba było powtarzać do 15 razy aby uzyskać wysokiej jakości stal na miecze. Temperatura każdego kucia utlenia trochę węgla, więc mistrz kowalski musiał upewnić się, że mieszanka początkowa zawierała wystarczającą ilość węgla. Alternatywą było nawęglanie powierzchni gotowego produktu. W Anglii i Walii pomimo pojawienia się technologii wielkiego pieca około 1490 roku, nadal działały dymarki. Ostatnia została zamknięto w 1770 roku. </p>
205<p style="line-height: 1.1;">Jeden z najstarszych znanych wielkich pieców w Europie został znaleziony w Lapphyttan w Szwecji, jest datowany radiowęglowo C 14 na XII wiek. Najstarsza dymarka znaleziona w Szwecji, również w rejonie w Lapphyttan, została datowana na 700 rok p. Chr.. Najwcześniejsze odlewy żelaza metodą wielkiego pieca mają miejsce w Szwecji, w dwóch miejscach, Lapphyttan i Vinarhyttan, między 1150 a 1350 rokiem. Niektórzy badacze spekulują, że ta technologia podążała wraz z Mongołami przez Rosję do Szwecji ale nie ma na to wyraźnego dowodu. Zapotrzebowanie na żeliwo (lufy i kule armatnie) uzyskiwane w procesie wielkopiecowym spowodowało jego rozwój nie zatrzymując procesów dymarkowych z których łatwiej i szybciej można było uzyskać materiał do wyrobu kutej stali. </p>
206<p style="line-height: 1.1;">W przygotowaniu ... cdn.</p>
207<p style="text-align: center; line-height: 1.1;"><div class="video-responsive"><iframe id="youtube_zVdp2XnEja8" width="425" height="344" frameborder="0" src="https://www.youtube.com/embed/zVdp2XnEja8?wmode=transparent" allowfullscreen></iframe></div></p>
208<p style="text-align: left; line-height: 1.1;"><a class="yt-simple-endpoint style-scope yt-formatted-string" dir="auto" title="Archeologia Żywa" spellcheck="false" href="https://www.youtube.com/@ArcheologiaZywa" target="_blank" rel="noopener noreferrer">Archeologia Żywa</a></p>
209<p style="text-align: center; line-height: 1.1;"><div class="video-responsive"><iframe id="youtube_QjGALd6QYvY" width="425" height="344" frameborder="0" src="https://www.youtube.com/embed/QjGALd6QYvY?wmode=transparent&t=" allowfullscreen></iframe></div></p>
210<p style="text-align: left; line-height: 1.1;"><a class="yt-simple-endpoint style-scope yt-formatted-string" dir="auto" title="utw wsbip" spellcheck="false" href="https://www.youtube.com/@utwwsbip568" target="_blank" rel="noopener noreferrer">utw wsbip</a></p>
211<p style="text-align: center; line-height: 1.1;"><div class="video-responsive"><iframe id="youtube_6at0dhMLdM0" width="425" height="344" frameborder="0" src="https://www.youtube.com/embed/6at0dhMLdM0?wmode=transparent" allowfullscreen></iframe></div></p>
212<p style="text-align: left; line-height: 1.1;"><a class="yt-simple-endpoint style-scope yt-formatted-string" dir="auto" title="STAR TV" spellcheck="false" href="https://www.youtube.com/@MrSebsztyl" target="_blank" rel="noopener noreferrer">STAR TV</a></p>
213<p style="text-align: left;">Czytaj także - <a title="Metalurgia epoki brązu" href="/index.php/17-historia-nauki-i-techniki/655-metalurgia-epoki-brazu">Metalurgia epoki brązu</a></p>
214<hr>
215<p>Czytaj więcej:</p>
216<ul style="list-style-type: circle;">
217<li style="text-align: left; line-height: 1.1;"><a title="Zbigniew Pater - Wybrane zagadnienia z historii techniki, Politechnika Lubelska, 2011" href="http://bc.pollub.pl/Content/688/PDF/historia.pdf" target="_blank" rel="noopener noreferrer">Zbigniew Pater - Wybrane zagadnienia z historii techniki, Politechnika Lubelska, 2011 </a></li>
218<li style="text-align: left; line-height: 1.1;"><a title="Szymon Modzelewski - Noryckie zagłębie metalurgii żelaza, Uniwersytet Warszawski Wydział Historyczny, 2015" href="https://depotuw.ceon.pl/bitstream/handle/item/1461/Szymon%20Modzelewski%20Noryckie%20zag%C5%82%C4%99bie%20metalurgii%20%C5%BCelaza.pdf?sequence=1" target="_blank" rel="noopener noreferrer">Szymon Modzelewski - Noryckie zagłębie metalurgii żelaza, Uniwersytet Warszawski Wydział Historyczny, 2015</a></li>
219<li style="text-align: left; line-height: 1.1;"><a class="external text" title="Meteoritical Bulletin Entry for Cape York" href="https://www.lpi.usra.edu/meteor/metbull.php?code=5262" target="_blank" rel="nofollow noopener noreferrer">Meteoritical Bulletin Entry for Cape York</a></li>
220<li style="text-align: left; line-height: 1.1;"><a title="Will Durant i Ariel Durant" href="https://www.britannica.com/biography/Will-Durant-and-Ariel-Durant" target="_blank" rel="noopener noreferrer">Will Durant i Ariel Durant</a></li>
221<li style="text-align: left; line-height: 1.1;"><a title="Stal Wootz lub Seric" href="https://en.wikipedia.org/wiki/Wootz_steel" target="_blank" rel="noopener noreferrer">Stal Wootz [Seric]</a></li>
222<li style="text-align: left; line-height: 1.1;"><a title="History of ferrous metallurgy" href="https://www.chemeurope.com/en/encyclo
222pedia/History_of_ferrous_metallurgy.html" target="_blank" rel="noopener noreferrer">History of ferrous metallurgy</a></li>
223<li style="text-align: left; line-height: 1.1;"><a title="Dymarki Świętokrzyskie" href="http://dymarki.com/" target="_blank" rel="noopener noreferrer">Dymarki Świętokrzyskie</a></li>
224<li style="text-align: left; line-height: 1.1;"><a title="Ferrous metallurgy" href="https://en.wikipedia.org/wiki/Ferrous_metallurgy#Iron_smelting_and_the_Iron_Age" target="_blank" rel="noopener noreferrer">Ferrous metallurgy</a></li>
225<li style="text-align: left; line-height: 1.1;"><a title="Czy w Warkoczu odkryto najstarsze celtyckie piece hutnicze?" href="https://archeologia.com.pl/czy-w-warkoczu-odkryto-najstarsze-celtyckie-piece-hutnicze/" target="_blank" rel="noopener noreferrer">Czy w Warkoczu odkryto najstarsze celtyckie piece hutnicze?</a></li>
226<li style="text-align: left; line-height: 1.1;"><a title="Blooms and Bloomeries" href="https://www.tf.uni-kiel.de/matwis/amat/iss/kap_a/illustr/ia_2_4.html" target="_blank" rel="noopener noreferrer">Blooms and Bloomeries</a></li>
227<li style="text-align: left; line-height: 1.1;"><a title="Iron production, iron yield and the minimal iron content of bog iron ores regarding avar and Árpád-age bloomery iron smelting, 2011" href="https://www.researchgate.net/publication/275847502_Smelting_experiments_in_the_early_medieval_fajszi-type_bloomery_and_the_metallurgy_of_iron_bloom" target="_blank" rel="noopener noreferrer">Iron production, iron yield and the minimal iron content of bog iron ores regarding avar and Árpád-age bloomery iron smelting</a> </li>
228<li style="text-align: left; line-height: 1.1;"><a title="Starożytna metalurgia żelaza na ziemiach polskich przez pryzmat Mazowieckiego Centrum Metalurgicznego, Marcin Woźniak" href="https://www.academia.edu/15195289/Staro%C5%BCytna_metalurgia_%C5%BCelaza_na_ziemiach_polskich_przez_pryzmat_Mazowieckiego_Centrum_Metalurgicznego" target="_blank" rel="noopener noreferrer">Starożytna metalurgia żelaza na ziemiach polskich przez pryzmat Mazowieckiego Centrum Metalurgicznego, Marcin Woźniak</a></li>
229<li style="text-align: left; line-height: 1.1;"><a title="Muzeum Starożytnego Hutnictwa Mazowieckiego im. Stefana Woydy w Pruszkowie" href="https://mshm.pl/" target="_blank" rel="noopener noreferrer">Muzeum Starożytnego Hutnictwa Mazowieckiego im. Stefana Woydy w Pruszkowie</a></li>
230<li style="text-align: left; line-height: 1.1;"><a title="Noryckie zagłębie metalurgii żelaza, Szymon Modzelewski" href="https://depotuw.ceon.pl/handle/item/1461" target="_blank" rel="noopener noreferrer">Noryckie zagłębie metalurgii żelaza, Szymon Modzelewski</a></li>
231</ul>
232<hr>
233<p> </p>
234<hr>
235<p><a title="Profesjonalne środki do ochrony przed korozją - Noxudo, Mercasol, AKEMI, Auson AB" href="https://noxudol.eu/" target="_blank" rel="noopener noreferrer">Profesjonalne środki do ochrony metali przed korozją</a></p>
236<p>Konserwacja samochodów <a title="Noxudol" href="https://noxudol.eu/index.php/noxudol" target="_blank" rel="noopener noreferrer">Noxudol</a> | <a title="Mercasol" href="https://noxudol.eu/index.php/mercasol" target="_blank" rel="noopener noreferrer">Mercasol</a> | <a title="Auson" href="https://noxudol.eu/index.php/auson" target="_blank" rel="noopener noreferrer">Auson</a> | <a title="Akemi" href="https://noxudol.eu/index.php/akemi" target="_blank" rel="noopener noreferrer">Akemi</a></p>     </div>
237
238                                    <dl class="article-info text-muted">
239
240            <dt class="article-info-term">
241                            <span class="visually-hidden">                        Szczegóły                            </span>                    </dt>
242
243                    <dd class="createdby">
244    <span class="icon-user icon-fw" aria-hidden="true"></span>
245                    Autor: <span>Marek</span>    </dd>
246        
247        
248        
249        
250                    <dd class="published">
251    <span class="icon-calendar icon-fw" aria-hidden="true"></span>
252    <time datetime="2023-05-08T18:31:34+02:00">
253        Opublikowano: 08 maj 2023    </time>
254</dd>
255        
256    
257            
258        
259            </dl>
260                                
261                                                            </div>
262            </main>
263            
264        </div>
265
266                    <div class="grid-child container-sidebar-right">
267                <div class="sidebar-right card ">
268            <h3 class="card-header ">Historia techniki menu</h3>        <div class="card-body">
269                <ul class="mod-articlescategory category-module mod-list">
270                    <li>
271                                    <a href="/index.php/historia-m/historia-nauki-i-techniki?view=article&amp;id=1526:10-rzeczy-znika-ze-sklepow-za-rok-ich-nie-bedzie&amp;catid=17" class="mod-articles-category-title "> 10 rzeczy znika ze sklepów — za rok ich nie będzie</a>    
272    
273    
274    
275    
276    
277    
278    </li>
279<li>
280                                    <a href="/index.php/historia-m/historia-nauki-i-techniki" class="mod-articles-category-title active">Historia metalurgii żelaza</a>    
281    
282    
283    
284    
285    
286    
287    </li>
288<li>
289                                    <a href="/index.php/historia-m/historia-nauki-i-techniki?view=article&amp;id=655:metalurgia-epoki-brazu&amp;catid=17" class="mod-articles-category-title ">Metalurgia epoki brązu</a>    
290    
291    
292    
293    
294    
295    
296    </li>
297<li>
298                                    <a href="/index.php/historia-m/historia-nauki-i-techniki?view=article&amp;id=122:100-lat-huty-ludwikow-w-kielcach-1919-2019&amp;catid=17" class="mod-articles-category-title ">100 lat Huty &quot;Ludwików&quot; w Kielcach 1919-2019</a>    
299    
300    
301    
302    
303    
304    
305    </li>
306<li>
307                                    <a href="/index.php/historia-m/historia-nauki-i-techniki?view=article&amp;id=121:akademia-gornicza-w-kielcach-1816-1827&amp;catid=17" class="mod-articles-category-title ">Akademia Górnicza w Kielcach (1816-1827)</a>    
308    
309    
310    
311    
312    
313    
314    </li>
315<li>
316                                    <a href="/index.php/historia-m/historia-nauki-i-techniki?view=article&amp;id=90:elektrownia-wodna-roznow&amp;catid=17" class="mod-articles-category-title ">Elektrownia wodna Rożnów</a>    
317    
318    
319    
320    
321    
322    
323    </li>
324<li>
325                                    <a href="/index.php/historia-m/historia-nauki-i-techniki?view=article&amp;id=89:architektura-centralnego-okregu-przemyslowego-w-pionkach&amp;catid=17" class="mod-articles-category-title ">Architektura Centralnego Okręgu Przemysłowego w Pionkach</a>    
326    
327    
328    
329    
330    
331    
332    </li>
333<li>
334                                    <a href="/index.php/historia-m/historia-nauki-i-techniki?view=article&amp;id=88:dzieje-industrializacji-zaglebie-staropolskie-a-cop-dr-jan-glowka&amp;catid=17" class="mod-articles-category-title ">Dzieje industrializacji: Zagłębie Staropolskie a COP - dr Jan Główka</a>    
335    
336    
337    
338    
339    
340    
341    </li>
342<li>
343                                    <a href="/index.php/historia-m/historia-nauki-i-techniki?view=article&amp;id=66:mechanizm-z-antykithiry-starozytny-mechaniczny-przyrzad-zaprojektowany-do-obliczania-pozycji-cial-niebieskich&amp;catid=17" class="mod-articles-category-title ">Mechanizm z Antykithiry, starożytny mechaniczny przyrząd, zaprojektowany do obliczania pozycji ciał niebieskich</a>    
344    
345    
346    
347    
348    
349    
350    </li>
351<li>
352                                    <a href="/index.php/historia-m/historia-nauki-i-techniki?view=article&amp;id=62:marek-wiecek-czy-rozwoj-techniki-powinien-byc-przedmiotem-zainteresowania-historyka&amp;catid=17" class="mod-articles-category-title ">Marek Więcek - Czy rozwój techniki powinien być przedmiotem zainteresowania historyka?</a>    
353    
354    
355    
356    
357    
358    
359    </li>
360    </ul>
361    </div>
362</div>
363<div class="sidebar-right card ">
364        <div class="card-body">
365                        <div style="direction: ltr;" class="text-left feed">
366                        <h2 class=" redirect-ltr">
367                    <a href="https://www.wnp.pl/rss/energia_rss.xml" target="_blank" rel="noopener">
368                    Energia - energetyka, paliwa, gaz, OZE, atom, transformacja</a>
369                </h2>
370                        Energia: aktualności i analizy z branży energetycznej. Elektrownie, paliwa, gaz, OZE, energetyka atomowa, ciepłownictwo, transformacja i górnictwo - serwis Energia w portalu gospodarczym wnp.pl.            
371
372    <!-- Show items -->
373                <ul class="newsfeed">
374                                            <li>
375                                            <span class="feed-link">
376                        <a href="https://www.wnp.pl/energia/rozwoj-fotowoltaiki-w-ue-ma-sie-dobrze-choc-mogloby-byc-lepiej-polska-w-czolowce,1102122.html" target="_blank" rel="noopener">
377                        Rozwój fotowoltaiki w UE ma się dobrze, choć mogłoby być lepiej. Polska w czołówce</a></span>
378                    
379                    
380                                            <div class="feed-item-description">
381                        Według wstępnych danych w UE w I połowie 2026 zainstalowano co najmniej 33,8 GW nowych mocy fotowoltaicznych, co rok do rok  oznacza  wzrost o niespełna 2 proc. To lepszy rezultat niż przewidywany pod koniec 2025, ale poprawa wyników to częściowo  efekt m.in. sytuacji na rynku paliw kopalnych. Polska znalazła się w pierwszej piątce krajów Wspólnoty z największym przyrostem nowych mocy PV – wynika z raportu SolarPower Europe.                        </div>
382                                    </li>
383                                            <li>
384                                            <span class="feed-link">
385                        <a href="https://www.wnp.pl/energia/tak-rosja-odbuduje-swoje-naftowe-imperium-debiut-arktycznego-projektu,1102493.html" target="_blank" rel="noopener">
386                        Tak Rosja odbuduje swoje naftowe imperium? Debiut arktycznego projektu</a></span>
387                    
388                    
389                                            <div class="feed-item-description">
390                        Rosja rozpoczęła komercyjny eksport ropy naftowej z należącego do Rosnieftu złoża Wostok Oil. To rozległy arktyczny projekt, na którym Moskwa liczy, że zwiększy produkcję ropy po latach opóźnień i sankcji – napisał Reuters.                        </div>
391                                    </li>
392                                            <li>
393                                            <span class="feed-link">
394                        <a href="https://www.wnp.pl/energia/spolka-pge-przeznaczy-miliardy-na-odejscie-od-wegla-ruszyla-ogromna-inwestycja-w-duzym-miescie,1102489.html" target="_blank" rel="noopener">
395                        Spółka PGE przeznaczy miliardy na odejście od węgla. Ru
395szyła ogromna inwestycja w dużym mieście</a></span>
396                    
397                    
398                                            <div class="feed-item-description">
399                        PGE Energia Ciepła wybuduje w EC Kraków nowe gazowe źródła kogeneracyjne o mocy 100 MWe i 100 MWt. Wartość pierwszego etapu inwestycji wynosi 866 mln zł, jego zakończenie planowane jest w 2028 r. Ograniczy to zużycie węgla energetycznego o ok. 200 tys. ton rocznie.                        </div>
400                                    </li>
401                                            <li>
402                                            <span class="feed-link">
403                        <a href="https://www.wnp.pl/energia/litewska-grupa-zwieksza-sprzedaz-energii-i-gazu-w-polsce-mocno-trzyma-sie-w-energetyce-wiatrowej,1102388.html" target="_blank" rel="noopener">
404                        Litewska grupa zwiększa sprzedaż energii i gazu w Polsce. Mocno trzyma się w energetyce wiatrowej</a></span>
405                    
406                    
407                                            <div class="feed-item-description">
408                        Litewska grupa Ignitis zwiększa swoją obecność na rynkach energii elektrycznej i gazu w Polsce. W pierwszym półroczu 2026 r. wartość sprzedaży energii w naszym kraju zwiększyła się o 64,5 proc., a gazu o 44,3 proc. Grupa znajduje się w pierwszej dziesiątce największych właścicieli farm wiatrowych w Polsce.                        </div>
409                                    </li>
410                                            <li>
411                                            <span class="feed-link">
412                        <a href="https://www.wnp.pl/energia/spor-o-chlodzenie-elektrowni-kozienice-potrwa-dluzej-pojawily-sie-nowe-dowody,1102343.html" target="_blank" rel="noopener">
413                        Spór o chłodzenie Elektrowni Kozienice potrwa dłużej. Pojawiły się nowe dowody</a></span>
414                    
415                    
416                                            <div class="feed-item-description">
417                        Nadal nie wiadomo, co będzie musiała zrobić Enea Wytwarzanie, aby rozwiać wątpliwości związane z działalnością Elektrowni Kozienice. Jednostka pobiera z Wisły wodę do chłodzenia części bloków energetycznych, co oprotestowały organizacje pozarządowe i wstępnie wygrały spór prawno-środowiskowy.                        </div>
418                                    </li>
419                                            <li>
420                                            <span class="feed-link">
421                        <a href="https://www.wnp.pl/energia/operator-sieci-play-tez-stawia-na-energie-z-oze-podpisali-15-letnia-umowe,1102420.html" target="_blank" rel="noopener">
422                        Operator sieci Play też stawia na energię z OZE. Podpisali 15-letnią umowę</a></span>
423                    
424                    
425                                            <div class="feed-item-description">
426                        Qair Polska podpisał 15-letnią umowę sprzedaży PPA (Power Purchase Agreement) ze spółką P4, operatorem telekomunikacyjnym sieci Play. Na mocy tego kontraktu P4 kupi od Qair Polska łącznie około 525 GWh energii  pochodzącej z elektrowni wiatrowej i instalacji fotowoltaicznej.                        </div>
427                                    </li>
428                                            <li>
429                                            <span class="feed-link">
430                        <a href="https://www.wnp.pl/energia/o-200-zl-drozej-w-zaledwie-kilka-dni-wlascicielka-skladu-wegla-mowi-co-sie-dzieje,1102316.html" target="_blank" rel="noopener">
431                        O 200 zł drożej w zaledwie kilka dni. Właścicielka składu węgla mówi, co się dzieje</a></span>
432                    
433                    
434                                            <div class="feed-item-description">
435                        Rządzący deklarują, że w tym sezonie grzewczym węgla nie zabraknie. Nie ma natomiast pewności, po jakiej cenie nabędą go Polacy. Szczególnie że z każdą kolejną dostawą do składów surowiec opałowy 
435jest coraz droższy. W jednym z bydgoskich punktów tona kosztuje już 2150 zł. – Przykro mi jest rozmawiać z ludźmi, tym bardziej że ceny są tak wygórowane – mówi jego właścicielka.                        </div>
436                                    </li>
437                                            <li>
438                                            <span class="feed-link">
439                        <a href="https://www.wnp.pl/energia/ropa-z-rosji-plynela-tu-szerokim-strumieniem-teraz-z-tym-koniec-pomoze-iran,1102416.html" target="_blank" rel="noopener">
440                        Ropa z Rosji płynęła tu szerokim strumieniem, teraz z tym koniec. Pomoże Iran</a></span>
441                    
442                    
443                                            <div class="feed-item-description">
444                        Tadżykistan rozpoczął import ropy i produktów naftowych z Iranu, wykorzystując transport kolejowy. Zgodnie z podpisanym porozumieniem rocznie tą drogą ma być dostarczanych 2 mln ton ropy, 300 tys. ton oleju napędowego oraz benzyna i paliwo lotnicze.                        </div>
445                                    </li>
446                                            <li>
447                                            <span class="feed-link">
448                        <a href="https://www.wnp.pl/energia/wegla-w-polsce-nie-zabraknie-pytanie-jakiego-wegla,1102301.html" target="_blank" rel="noopener">
449                        &quot;Węgla w Polsce nie zabraknie&quot;. Pytanie, jakiego węgla</a></span>
450                    
451                    
452                                            <div class="feed-item-description">
453                        Ceny węgla przed sezonem grzewczym wyraźnie rosną. Na razie da się kupić opał w kraju, a rządzący zapewniają, że go nie zabraknie, choć krajowe kopalnie nie są w stanie pokryć całego zapotrzebowania. Dlatego osobną kwestią jest, skąd przybywa do Polski. W wielu składach dominuje surowiec z Kazachstanu, który do Europy trafia przez rosyjskie porty.                        </div>
454                                    </li>
455                                            <li>
456                                            <span class="feed-link">
457                        <a href="https://www.wnp.pl/energia/ceny-pradu-w-2027-r-beda-zamrozone-minister-mowi-o-scenariuszach,1102400.html" target="_blank" rel="noopener">
458                        Ceny prądu w 2027 r. będą zamrożone? Minister mówi o scenariuszach</a></span>
459                    
460                    
461                                            <div class="feed-item-description">
462                        Jest możliwy powrót mechanizmu mrożenia cen energii elektrycznej w 2027 r. Minister aktywów państwowych Wojciech Balczun nie wykluczył takiego kroku, ale zarazem nie chciał go jednoznacznie zadeklarować. Wcześniej natomiast zapewniał, że węgla tej zimy nie zabraknie.                        </div>
463                                    </li>
464                    </ul>
465            </div>
466        </div>
467</div>
468
469            </div>
470        
471        
472            </div>
473
474            <footer class="container-footer footer full-width">
475            <div class="grid-child">
476                
477<search>
478    <form class="mod-finder js-finder-searchform form-search" action="/index.php/szukaj" method="get" aria-label="search">
479        <label for="mod-finder-searchword607" class="visually-hidden finder">Szukaj</label><div class="mod-finder__search input-group"><input type="text" name="q" id="mod-finder-searchword607" class="js-finder-search-query form-control" value="" placeholder="Szukaj..."><button class="btn btn-primary" type="submit"><span class="icon-search icon-white" aria-hidden="true"></span> Szukaj</button></div>
480                            </form>
481</search>
482
483            </div>
484        </footer>
485    
486            <a href="#top" id="back-top" class="back-to-top-link" aria-label="Początek strony">
487            <span class="icon-arrow-up icon-fw" aria-hidden="true"></span>
488        </a>
489    
490    
491<div id="mod-custom677" class="mod-custom custom">
492    <p style="line-height: 1;"><span style="color: #000000; font-size: 15px;"><a style="text-decoration: none;" title="Polityka prywatności" href="/index.php/polityka-p" target="_blank" rel="noopener">Polityka prywatności</a> | <a style="text-decoration: none;" title="Kontakt" href="/index.php/kontakt" rel="noopener">Kontakt</a></span></p></div>
493<div class="debug no-card ">
494        
495<div id="rssocial-686" class="rssocial-container rssocial-floating-right rssocial-absolute  rssocial-popup">
496		<a id="rssocial-popup-button" class="rssocial-popup-button rssocial-popup-bg" href="javascript:void(0);"><span class="rssocial-icon rssocial-icon-share"></span></a>
497		<ul id="rssocial-ul-686" class="rssocial-icons rssocial-icons-right rssocial-icons-bg rssocial-icons-round">
498			<li>
499		<a id="rssocial-mail-icon" class="rssocial-link push" target="_blank" href="mailto:[email protected]" title="Send an email!">
500			<span class="rssocial-icon rssocial-icon-mail"></span>
501		</a>
502			</li>
503	<li>
504		<a id="rssocial-facebook-icon" class="rssocial-link push" target="_blank" href="https://www.facebook.com/Lethekopl/" title="Follow on Facebook!">
505			<span class="rssocial-icon rssocial-icon-facebook"></span>
506		</a>
507			</li>
508	<li>
509		<a id="rssocial-twitter-icon" class="rssocial-link push" target="_blank" href="https://x.com/Letheko_pl" title="Follow on X!">
510			<span class="rssocial-icon rssocial-icon-x-twitter"></span>
511		</a>
512			</li>
513	<li>
514		<a id="rssocial-youtube-icon" class="rssocial-link push" target="_blank" href="https://www.youtube.com/@letheko" title="Follow on YouTube!">
515			<span class="rssocial-icon rssocial-icon-youtube"></span>
516		</a>
517			</li>
518			</ul>
519</div>
520</div>
521<div class="debug no-card ">
522        <!--googleoff: all-->
523	<div class="jb-privacy-reopen left  robots-noindex robots-nofollow robots-nocontent" style="display: none;">
524		<button class="btn btn-primary" type="button" aria-label="MOD_JBCOOKIES_LANG_HEADER_DEFAULT">
525			<img alt="Cookies" width="26" height="26" src="data:image/svg+xml;
525base64,PD94bWwgdmVyc2lvbj0iMS4wIiBlbmNvZGluZz0idXRmLTgiPz48c3ZnIHZlcnNpb249IjEuMSIgaWQ9IkxheWVyXzEiIHhtbG5zPSJodHRwOi8vd3d3LnczLm9yZy8yMDAwL3N2ZyIgeG1sbnM6eGxpbms9Imh0dHA6Ly93d3cudzMub3JnLzE5OTkveGxpbmsiIHg9IjBweCIgeT0iMHB4IiB2aWV3Qm94PSIwIDAgMTIwLjIzIDEyMi44OCIgc3R5bGU9ImVuYWJsZS1iYWNrZ3JvdW5kOm5ldyAwIDAgMTIwLjIzIDEyMi44OCIgeG1sOnNwYWNlPSJwcmVzZXJ2ZSI+PHN0eWxlIHR5cGU9InRleHQvY3NzIj4uc3Qwe2ZpbGwtcnVsZTpldmVub2RkO2NsaXAtcnVsZTpldmVub2RkO308L3N0eWxlPjxnPjxwYXRoIGZpbGw9IiNmZmYiIGNsYXNzPSJzdDAiIGQ9Ik05OC4xOCwwYzMuMywwLDUuOTgsMi42OCw1Ljk4LDUuOThjMCwzLjMtMi42OCw1Ljk4LTUuOTgsNS45OGMtMy4zLDAtNS45OC0yLjY4LTUuOTgtNS45OCBDOTIuMjEsMi42OCw5NC44OCwwLDk4LjE4LDBMOTguMTgsMHogTTk5Ljc4LDUyLjA4YzUuMTYsNy43LDExLjY5LDEwLjA2LDIwLjE3LDQuODVjMC4yOCwyLjksMC4zNSw1Ljg2LDAuMiw4Ljg2IGMtMS42NywzMy4xNi0yOS45LDU4LjY5LTYzLjA2LDU3LjAyQzIzLjk0LDEyMS4xMy0xLjU5LDkyLjksMC4wOCw1OS43NUMxLjc0LDI2LjU5LDMwLjk1LDAuNzgsNjQuMSwyLjQ1IGMtMi45NCw5LjItMC40NSwxNy4zNyw3LjAzLDIwLjE1QzY0LjM1LDQ0LjM4LDc5LjQ5LDU4LjYzLDk5Ljc4LDUyLjA4TDk5Ljc4LDUyLjA4eiBNMzAuMDMsNDcuNzljNC45NywwLDguOTksNC4wMyw4Ljk5LDguOTkgcy00LjAzLDguOTktOC45OSw4Ljk5Yy00Ljk3LDAtOC45OS00LjAzLTguOTktOC45OVMyNS4wNyw0Ny43OSwzMC4wMyw0Ny43OUwzMC4wMyw0Ny43OXogTTU4LjM1LDU5LjI1YzIuODYsMCw1LjE4LDIuMzIsNS4xOCw1LjE4IGMwLDIuODYtMi4zMiw1LjE4LTUuMTgsNS4xOGMtMi44NiwwLTUuMTgtMi4zMi01LjE4LTUuMThDNTMuMTYsNjEuNTcsNTUuNDgsNTkuMjUsNTguMzUsNTkuMjVMNTguMzUsNTkuMjV6IE0zNS44Nyw4MC41OSBjMy40OSwwLDYuMzIsMi44Myw2LjMyLDYuMzJjMCwzLjQ5LTIuODMsNi4zMi02LjMyLDYuMzJjLTMuNDksMC02LjMyLTIuODMtNi4zMi02LjMyQzI5LjU1LDgzLjQxLDMyLjM4LDgwLjU5LDM1Ljg3LDgwLjU5IEwzNS44Nyw4MC41OXogTTQ5LjQ5LDMyLjIzYzIuNzQsMCw0Ljk1LDIuMjIsNC45NSw0Ljk1YzAsMi43NC0yLjIyLDQuOTUtNC45NSw0Ljk1Yy0yLjc0LDAtNC45NS0yLjIyLTQuOTUtNC45NSBDNDQuNTQsMzQuNDUsNDYuNzYsMzIuMjMsNDkuNDksMzIuMjNMNDkuNDksMzIuMjN6IE03Ni4zOSw4Mi44YzQuNTksMCw4LjMsMy43Miw4LjMsOC4zYzAsNC41OS0zLjcyLDguMy04LjMsOC4zIGMtNC41OSwwLTguMy0zLjcyLTguMy04LjNDNjguMDksODYuNTIsNzEuODEsODIuOCw3Ni4zOSw4Mi44TDc2LjM5LDgyLjh6IE05My44NywyMy4xYzMuMDgsMCw1LjU4LDIuNSw1LjU4LDUuNTggYzAsMy4wOC0yLjUsNS41OC01LjU4LDUuNThzLTUuNTgtMi41LTUuNTgtNS41OEM4OC4yOSwyNS42LDkwLjc5LDIzLjEsOTMuODcsMjMuMUw5My44NywyMy4xeiIvPjwvZz48L3N2Zz4="/>
526		</button>
527	</div>
528
529<div class="modal jb-privacy  robots-noindex robots-nofollow robots-nocontent" id="jb-privacy" data-bs-backdrop="static" data-bs-keyboard="false" tabindex="-1" aria-labelledby="jb-privacy-title" aria-modal="true" aria-hidden="true" role="dialog">
530	<div class="modal-dialog modal-lg modal-dialog-centered">
531		<div class="modal-content">
532			<div class="modal-body">
533				<p class="jb-privacy-title" id="jb-privacy-title">Używamy plików cookies</p>
534				<p class="jb-privacy-text">Jeśli korzystasz z naszej strony internetowej w domenie letheko.pl, wyrażasz zgodę na używanie stosowanych przez nas plików cookies. W ustawieniach możesz zmienić preferencję i zakres stosowania plików cookies. Więcej informacji o naszej polityce prywatności i polityce plików cookies w poniższym linku Polityka cookies. </p>
535				<div class="d-flex flex-nowrap gap-3 w-100">
536					<button class="jb-settings btn btn-outline-secondary flex-fill" type="button" data-bs-toggle="modal" data-bs-target="#jb-privacy-preferences">Ustawienia</button>
537					<button class="jb-accept btn btn-primary flex-fill" type="button">Rozumiem</button>
538				</div>
539			</div>
540
541							<div class="modal-footer p-0">
542											<a class="jb-policy" href="/index.php/polityka-p" rel="nofollow">Polityka cookies</a>
543									</div>
544					</div>
545	</div>
546</div>
547	
548<div class="modal robots-noindex robots-nofollow robots-nocontent" id="jb-privacy-preferences" data-bs-backdrop="static" data-bs-keyboard="false" aria-labelledby="jb-privacy-preferences-label" aria-modal="true" aria-hidden="true" role="dialog" tabindex="-1">
549	<div class="modal-dialog modal-lg modal-dialog-centered modal-fullscreen-sm-down modal-dialog-scrollable">
550		<div class="modal-content">
551			<div class="modal-header">
552				<div class="modal-title" id="jb-privacy-preferences-label">Preferencje cookie</div>
553				<button type="button" class="btn-close" data-bs-target="#jb-privacy" data-bs-toggle="modal" aria-label="Zamknij"></button>
554			</div>
555			<div class="modal-body">
556									<div class="jb-privacy-preferences">
557													<section class="jb-privacy-group border rounded p-3 mb-3" data-group="necessary">
558								<div class="d-flex flex-column flex-md-row align-items-md-center justify-content-between gap-3 mb-2">
559									<div>
560										<h6 class="mb-1">Cookie niezbędne</h6>
561																					<p class="mb-0 text-muted small">Niezbędne dla podstawowych funkcji witryny i nie mogą być wyłączone.</p>
562																			</div>
563									<div class="form-check form-switch">
564										<input class="form-check-input jb-privacy-toggle" type="checkbox" role="switch" id="jb-toggle-necessary" data-group="necessary" data-default="1" checked disabled>
565										<label class="form-check-label small" for="jb-toggle-necessary"></label>
566									</div>
567								</div>
568																										<p class="text-muted small mb-1">Wykryto 3 cookie.</p>
569									<ul class="jb-privacy-inventory list-unstyled small mb-0">
570																					<li class="py-1 border-top">
571												<strong>jbcookies</strong>
572																									<span class="text-muted small">(JoomBall!)</span>
573																																					<div class="text-muted small">Przechowuje zgodę udzieloną przez użytkownika na stronie.</div>
574																							</li>
575																					<li class="py-1 border-top">
576												<strong>joomla_user_state</strong>
577																									<span class="text-muted small">(Joomla!)</span>
578																																					<div class="text-muted small">Zachowuje stan uwierzytelnienia użytkownika.</div>
579																							</li>
580																					<li class="py-1 border-top">
581												<strong>joomla_remember_me_*</strong>
582																									<span class="text-muted small">(Joomla!)</span>
583																																					<div class="text-muted small">Utrzymuje zapamiętaną sesję dla uwierzytelnionego użytkownika.</div>
584																							</li>
585																			</ul>
586															</section>
587													<section class="jb-privacy-group border rounded p-3 mb-3" data-group="analytics">
588								<div class="d-flex flex-column flex-md-row align-items-md-center justify-content-between gap-3 mb-2">
589									<div>
590										<h6 class="mb-1">Cookie analityczne</h6>
591																					<p class="mb-0 text-muted small">Pomagają zrozumieć użycie i poprawić wydajność.</p>
592																			</div>
593									<div class="form-check form-switch">
594										<input class="form-check-input jb-privacy-toggle" type="checkbox" role="switch" id="jb-toggle-analytics" data-group="analytics" data-default="0" checked>
595										<label class="form-check-label small" for="jb-toggle-analytics"></label>
596									</div>
597								</div>
598																	<p class="text-muted small mb-0">W tej kategorii nie wykryto jeszcze żadnych cookie.</p>
599															</section>
600													<section class="jb-privacy-group border rounded p-3 mb-3" data-group="marketing">
601								<div class="d-flex flex-column flex-md-row align-items-md-center justify-content-between gap-3 mb-2">
602									<div>
603										<h6 class="mb-1">Cookie marketingowe</h6>
604																					<p class="mb-0 text-muted small">Personalizują reklamy i mierzą skuteczność kampanii.</p>
605																			</div>
606									<div class="form-check form-switch">
607										<input class="form-check-input jb-privacy-toggle" type="checkbox" role="switch" id="jb-toggle-marketing" data-group="marketing" data-default="0" checked>
608										<label class="form-check-label small" for="jb-toggle-marketing"></label>
609									</div>
610								</div>
611																	<p class="text-muted small mb-0">W tej kategorii nie wykryto jeszcze żadnych cookie.</p>
612															</section>
613													<section class="jb-privacy-group border rounded p-3 mb-3" data-group="unassigned">
614								<div class="d-flex flex-column flex-md-row align-items-md-center justify-content-between gap-3 mb-2">
615									<div>
616										<h6 class="mb-1">Cookie nieprzypisane</h6>
617																					<p class="mb-0 text-muted small">Cookie oczekujące na przegląd lub automatyczną klasyfikację.</p>
618																			</div>
619									<div class="form-check form-switch">
620										<input class="form-check-input jb-privacy-toggle" type="checkbox" role="switch" id="jb-toggle-unassigned" data-group="unassigned" data-default="0" checked>
621										<label class="form-check-label small" for="jb-toggle-unassigned"></label>
622									</div>
623								</div>
624																										<p class="text-muted small mb-1">Wykryto 1 cookie.</p>
625									<ul class="jb-privacy-inventory list-unstyled small mb-0">
626																					<li class="py-1 border-top">
627												<strong>reDimCookieHint</strong>
628																																			</li>
629																			</ul>
630															</section>
631											</div>
632							</div>
633			<div class="modal-footer">
634				<button type="button" class="btn btn-outline-danger btn-sm jb-reject-all">Odrzuć</button>
635				<button type="button" class="btn btn-success btn-sm jb-save-selection">Zapisz wybór</button>
636				<button type="button" class="btn btn-primary btn-sm jb-accept-all">Akceptuj wszystkie</button>
637			</div>
638		</div>
639	</div>
640</div>
641<!--googleon: all--></div>
642
643<div id="mod-custom613" class="mod-custom custom">
644    <p style="text-align: center;"><span style="font-size: 11px; color: #000000;">© 2010 - 2026 LETHEKO.PL</span></p></div>
645
646</body>
647
648</html>

Line numbers count LF bytes from the start of the resource, as the search results do. Vendor segments are library code the classifier recognised; they are stored but not indexed. Bytes are shown as Latin1 characters, one per byte.