1<!DOCTYPE html> 2<html lang="pl-pl" dir="ltr"> 3 4<head> 5<meta charset="utf-8"> 6 <meta name="author" content="Marek"> 7 <meta name="viewport" content="width=device-width, initial-scale=1"> 8 <meta name="description" content="Historia metalurgii żelaza, Od czasów najdawniejszych do okresu rewolucji przemysÅowej." /> 9 <meta name="generator" content="Joomla! - Open Source Content Management"> 10 <title>Historia techniki</title> 11 <link href="/media/system/images/joomla-favicon.svg" rel="icon" type="image/svg+xml"> 12 <link href="/media/templates/site/cassiopeia_extended/images/favicon.ico" rel="alternate icon" type="image/vnd.microsoft.icon"> 13 <link href="/media/system/images/joomla-favicon-pinned.svg" rel="mask-icon" color="#000"> 14 <link href="https://letheko.pl/index.php/szukaj?format=opensearch" rel="search" title="Letheko.pl" type="application/opensearchdescription+xml"> 15 16 <link href="/media/system/css/joomla-fontawesome.min.css?91e6a4" rel="lazy-stylesheet"><noscript><link href="/media/system/css/joomla-fontawesome.min.css?91e6a4" rel="stylesheet"></noscript> 17 <link href="/media/templates/site/cassiopeia/css/template.min.css?91e6a4" rel="stylesheet"> 18 <link href="/media/templates/site/cassiopeia/css/global/colors_standard.min.css?91e6a4" rel="stylesheet"> 19 <link href="/media/vendor/awesomplete/css/awesomplete.css?1.1.7" rel="stylesheet"> 20 <link href="/media/templates/site/cassiopeia_extended/css/global/colors.min.css?91e6a4" rel="stylesheet"> 21 <link href="/media/templates/site/cassiopeia_extended/css/global/fonts.min.css?91e6a4" rel="stylesheet"> 22 <link href="/media/mod_jbcookies/css/cookies.min.css?91e6a4" rel="preload" as="style" onload="this.onload=null;this.rel='stylesheet'"> 23 <link href="/media/templates/site/cassiopeia/css/vendor/joomla-custom-elements/joomla-alert.min.css?0.4.1" rel="stylesheet"> 24 <link href="/media/templates/site/cassiopeia_extended/css/user.css?91e6a4" rel="stylesheet"> 25 <link href="/media/plg_content_n3toembed/css/responsive.min.css" rel="stylesheet"> 26 <link href="/media/plg_content_osembed/css/osembed.css?9562870d7e8245d03c2ac6055dff735f" rel="stylesheet"> 27 <link href="/media/plg_content_osyoutube/css/style.css" rel="stylesheet"> 28 <link href="/modules/mod_maximenuck/themes/custom/css/maximenuck_maximenuck681.css" rel="stylesheet"> 29 <link href="/media/mod_rssocial/css/rssocial-font.css?91e6a4" rel="stylesheet"> 30 <link href="/media/mod_rssocial/css/rssocial-anim.css?91e6a4" rel="stylesheet"> 31 <link href="/media/mod_rssocial/css/rssocial.css?91e6a4" rel="stylesheet"> 32 <style>:root { 33 --hue: 214; 34 --template-bg-light: #f0f4fb; 35 --template-text-dark: #495057; 36 --template-text-light: #ffffff; 37 --template-link-color: var(--link-color); 38 --template-special-color: #001B4C; 39 40 }</style> 41 <style>:root { 42 --body-bg: rgb(254, 254, 254); 43 --body-color: rgb(23, 23, 23); 44 --btnbg: rgb(206, 60, 55); 45 --btnbgh: rgb(131, 35, 32); 46 --btncolor: rgb(254, 254, 254); 47 --btncolorh: rgb(254, 254, 254); 48 --footerbg: rgb(221, 224, 224); 49 --footercolor: rgb(254, 254, 254); 50 --headerbg: rgb(255, 255, 255); 51 --headercolor: rgb(23, 23, 23); 52 --link-color: rgb(29, 121, 137); 53 --link-hover-color: rgb(14, 59, 67); 54 }</style> 55 <style>:root { 56 --body-font-size: 1rem; 57 --h1size: 2rem; 58 --h2size: 1.7rem; 59 --h3size: 1.5rem; 60 }</style> 61 <style>#rssocial-686 .rssocial-icons > li { font-size: 24px; }</style> 62 <style>#rssocial-686 .rssocial-icons .rssocial-caption > a { font-size: 14px; }</style> 63 <style>#rssocial-686 .rssocial-icons-bg .rssocial-link { color: #ffffff; }</style> 64 <style>#rssocial-686 .rssocial-icons-bg .rssocial-link:hover { color: #ffffff; }</style> 65 <style>#rssocial-686 .rssocial-icons-bg .rssocial-link { background-color: rgba(0, 0, 0, 0.75); }</style> 66 <style>#rssocial-686 .rssocial-icons-bg .rssocial-link:hover { background-color: rgba(0, 0, 0, 0.5); }</style> 67 <style>#rssocial-686 .rssocial-caption > a { color: #ffffff; }</style> 68 <style>#rssocial-686 .rssocial-caption > a:hover { color: #ffffff; }</style> 69 <style>#rssocial-686 .rssocial-caption { background-color: rgba(0, 0, 0, 0.75); }</style> 70 <style>#rssocial-686 .rssocial-caption:hover { background-color: rgba(0, 0, 0, 0.5); }</style> 71 <style>#rssocial-686 .rssocial-popup-button { font-size: 20px; }</style> 72 <style>#rssocial-686 .rssocial-popup-button { color: #5f5f5f; }</style> 73 <style>#rssocial-686 .rssocial-popup-button:hover { color: #000000; }</style> 74 <style>#rssocial-686 .rssocial-popup-button { background-color: #cccccc; }</style> 75 <style>#rssocial-686 .rssocial-popup-button:hover { background-color: #7f7f7f; }</style> 76 77
77<script src="/media/vendor/jquery/js/jquery.min.js?3.7.1"></script>
77 78
78<script src="/media/vendor/jquery/js/jquery-noconflict.min.js?3.7.1"></script>
78 79
79<script type="application/json" class="joomla-script-options new">{"joomla.jtext":{"MOD_FINDER_SEARCH_VALUE":"Szukaj...","COM_FINDER_SEARCH_FORM_LIST_LABEL":"Wyniki wyszukiwania","JLIB_JS_AJAX_ERROR_OTHER":"WystÄ
piÅ bÅÄ
d podczas pobierania danych JSON: kod odpowiedzi HTTP %s.","JLIB_JS_AJAX_ERROR_PARSE":"WystÄ
piÅ bÅÄ
d podczas przetwarzania nastÄpujÄ
cych danych JSON:<br\/><code style=\"color:inherit;white-space:pre-wrap;padding:0;margin:0;border:0;background:inherit;\">%s<\/code>.","ERROR":"BÅÄ
d","MESSAGE":"WiadomoÅÄ","NOTICE":"Uwaga","WARNING":"Ostrzeżenie","SUCCESS":"Success","JCLOSE":"Zamknij","JOK":"OK","JOPEN":"Otwórz"},"finder-search":{"url":"\/index.php\/component\/finder\/?task=suggestions.suggest&format=json&tmpl=component&Itemid=101"},"system.paths":{"root":"","rootFull":"https:\/\/letheko.pl\/","base":"","baseFull":"https:\/\/letheko.pl\/"},"csrf.token":"720850dcad448a64267cc6a939358cc4"}</script>
79 80
80<script src="/media/system/js/core.min.js?a3d8f8"></script>
80 81
81<script src="/media/templates/site/cassiopeia/js/template.min.js?91e6a4" type="module"></script>
81 82
82<script src="/media/vendor/awesomplete/js/awesomplete.min.js?1.1.7" defer></script>
82 83
83<script src="/media/com_finder/js/finder.min.js?755761" type="module"></script>
83 84
84<script src="/media/vendor/bootstrap/js/modal.min.js?5.3.8" type="module"></script>
84 85
85<script src="/media/mod_jbcookies/js/consent.min.js?91e6a4" defer></script>
85 86
86<script src="/media/system/js/messages.min.js?9a4811" type="module"></script>
86 87
87<script src="/media/plg_content_osembed/js/osembed.min.js?9562870d7e8245d03c2ac6055dff735f"></script>
87 88
88<script src="/media/mod_rssocial/js/rssocial.js?91e6a4"></script>
88 89
89<script type="application/ld+json">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"Organization","@id":"https://letheko.pl/#/schema/Organization/base","name":"Historie zapomniane - Blog Letheko","url":"https://letheko.pl/"},{"@type":"WebSite","@id":"https://letheko.pl/#/schema/WebSite/base","url":"https://letheko.pl/","name":"Historie zapomniane - Blog Letheko","publisher":{"@id":"https://letheko.pl/#/schema/Organization/base"},"potentialAction":{"@type":"SearchAction","target":"https://letheko.pl/index.php/szukaj?q={search_term_string}","query-input":"required name=search_term_string"}},{"@type":"WebPage","@id":"https://letheko.pl/#/schema/WebPage/base","url":"https://letheko.pl/index.php/historia-m/historia-nauki-i-techniki","name":"Historia techniki","description":"Historia metalurgii żelaza, Od czasów najdawniejszych do okresu rewolucji przemysÅowej.","isPartOf":{"@id":"https://letheko.pl/#/schema/WebSite/base"},"about":{"@id":"https://letheko.pl/#/schema/Organization/base"},"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"Article","@id":"https://letheko.pl/#/schema/com_content/article/651","name":"Historia metalurgii żelaza","headline":"Historia metalurgii żelaza","inLanguage":"pl-PL","author":{"@type":"Person","name":"Marek"},"dateCreated":"2023-05-08T16:31:34+00:00","isPartOf":{"@id":"https://letheko.pl/#/schema/WebPage/base"}}]}</script>
89 90
90<script>window.JBCOOKIES_CONFIG = {"domain":"","duration":1,"inventory":{"necessary":[{"name":"jbcookies","category":"necessary","description":"MOD_JBCOOKIES_USE_JBCOOKIES","detected":"2026-09-25 02:09:10","provider":"JoomBall!"},{"name":"joomla_user_state","category":"necessary","description":"MOD_JBCOOKIES_USE_JOOMLA_USER_STATE","detected":"2026-09-25 02:09:10","provider":"Joomla!"},{"name":"joomla_remember_me_*","category":"necessary","description":"MOD_JBCOOKIES_USE_JOOMLA_REMEMBER_ME","detected":"2026-09-25 02:09:10","provider":"Joomla!"}],"analytics":[],"marketing":[],"unassigned":[{"name":"reDimCookieHint","category":"unassigned","description":"","detected":"2026-09-25 02:09:10","provider":""}]}};</script>
90 91<link rel="canonical" href="https://letheko.pl/index.php/historia-m/historia-nauki-i-techniki" /> 92</head> 93 94 95<body id="top" class="site com_content wrapper-static view-article no-layout no-task itemid-437 has-sidebar-right"> 96 <header class="header container-header full-width position-sticky sticky-top"> 97 98 <div class="container-topbar"> 99 100<div id="mod-custom641" class="mod-custom custom"> 101 <p style="line-height: 1; padding-left: 20px;"><span style="color: #000000; font-size: 8px;"><a style="color: #000000;" title="Strona gÅówna" href="https://letheko.pl/"><img style="float: left; margin-left: 10px; margin-right: 10px;" title="Blog Letheko" src="/images/logo_www.png" alt="Blog Letheko" width="56" height="30" loading="lazy" data-path="local-images:/logo_www.png"></a></span></p></div> 102<!-- debut maximenu CK --> 103<select name="maximenuckdropselect" id="maximenuck681" style="width: auto" onchange="if (this.options[this.selectedIndex].value) top.location.href=this.options[this.selectedIndex].value" class=""> 104 <option value="">- Select an item -</option> 105 <option value="/index.php">START</option><option value="/index.php/blog">BLOG</option><option value="/index.php/blog/energetyka">- Energetyka</option><option value="/index.php/blog/energetyka/energetyczne-dane-systemowe">- - Dane systemowe</option><option value="/index.php/postaci">POSTACI</option><option value="/index.php/ksiazki">KSIÄÅ»KI</option><option value="/index.php/miejsca">MIEJSCA</option><option value="/index.php/miejsca/tu-i-owdzie">- Tu i ówdzie</option><option value="/index.php/miejsca/dolny-slask">- Dolny Ålask</option><option value="/index.php/miejsca/dwory-ziemi-miechowskiej">- Dwory Ziemi Miechowskiej</option><option value="/index.php/miejsca/mapy-i-atlasy">- Mapy i atlasy</option><option value="http://dir.icm.edu.pl/Slownik_geograficzny/">- SÅownik geograficzny Królestwa .. </option><option value="/index.php/miejsca/gory-tu-tam-i-jeszcze-dalej">- Góry sÄ wszÄdzie</option><option value="/index.php/miejsca/tradycyjna-polska-kuchnia">- Tradycyjna polska kuchnia</option><option value="/index.php/historia-m">HISTORIA</option><option value="/index.php/historia-m/historia">- Historia powszechna</option><option value="/index.php/historia-m/historia/millennium-krolestwa-polskiego">- - Millennium Królestwa Polskiego</option><option value="/index.php/historia-m/historia/historia-gospodarcza">- - Historia gospodarcza</option><option selected="selected"value="/index.php/historia-m/historia-nauki-i-techniki">- HISTORIA TECHNIKI</option><option value="/index.php/historia-m/historia-nauki-i-techniki/motoryzacja">- - Motoryzacja</option><option value="/index.php/historia-m/historia-nauki-i-techniki/motoryzacja/nieistniejacy-polski-przemysl-motoryzacyjny">- - - NieistniejÄ cy przemysÅ</option><option value="/index.php/historia-m/historia-nauki-i-techniki/wojskowosc">- - WojskowoÅÄ</option><option value="/index.php/historia-m/historia-nauki-i-techniki/kolejnictwo">- - Kolejnictwo</option><option value="/index.php/historia-m/historia-nauki-i-techniki/kolejnictwo/dworce-kresowe">- - - Dworce kresowe</option><option value="/index.php/historia-m/historia-nauki-i-techniki/technologia">- - Technologia</option><option value="/index.php/historia-m/historia-nauki-i-techniki/elektrotechnika">- - Elektrotechnika</option><option value="/index.php/historia-m/historia-nauki-i-techniki/maszyny">- - Maszyny</option><option value="/index.php/historia-m/historia-nauki-i-techniki/rzemioslo">- - RzemiosÅo</option><option value="/index.php/historia-m/powstanie-styczniowe">- POWSTANIE STYCZNIOWE</option><option value="/index.php/historia-m/zakony-rycerskie">- ZAKONY RYCERSKIE</option><option value="/index.php/archeologia">ARCHEOLOGIA</option><option value="/index.php/mysl-polityczna-1">POLITYKA</option><option value="/index.php/mysl-polityczna-1/polityka-1">- Polityka</option><option value="/index.php/mysl-polityczna-1/historia-mysli-politycznej-1">- Historia myÅli politycznej</option><option value="/index.php/mysl-polityczna-1/geopolityka">- Geopolityka</option><option value="/index.php/mysl-polityczna-1/filozofia">- Filozofia</option><option value="/index.php/mysl-polityczna-1/edukacja">- Edukacja</option><option value="/index.php/mysl-polityczna-1/wiara">- Wiara</option><option value="/index.php/varia">RÃÅ»NE</option>
105<option value="/index.php/varia/muzyczne-dna">- Muzyka</option><option value="/index.php/varia/kresy">- Kresy</option><option value="/index.php/varia/bezpieczenstwo-w-sieci">- BezpieczeÅstwo w sieci</option><option value="/index.php/varia/bezpieczenstwo-w-sieci/kryptologia">- - Kryptologia</option><option value="/index.php/varia/matematyka">- Matematyka</option><option value="/index.php/varia/nieznany-wszechswiat">- Nieznany WszechÅwiat</option><option value="/index.php/varia/nowe-technologie">- Nowe technologie</option><option value="/index.php/varia/galeria">- Multimedia</option><option value="/index.php/varia/galeria/galery-zdjec2">- - Galerie zdjÄÄ</option><option value="/index.php/varia/galeria/filmy">- - Filmy</option><option value="/index.php/varia/rachunkowosc">- RachunkowoÅÄ</option><option value="/index.php/varia/glos-obywatelski">- GÅos Obywatelski</option><option value="/index.php/varia/grzegorz-braun">- Grzegorz Braun</option><option value="/index.php/varia/pobudka-kosciol-szkola-strzelnica-mennica">- Pobudka</option><option value="https://Letheko.blogspot.com">- Letheko.blogspot.com</option><option value="https://radio.garden/listen/wsm-legends-of-country-radio/JRZCHw6E">- Radio Garden</option><option value="/index.php/aktualnosci">WYDARZENIA</option><option value="/index.php/aktualnosci/gieldy-staroci">- GieÅdy staroci w Polsce</option><option value="/index.php/kontakt">KONTAKT</option><option value="/index.php/wyszukiwarka">WYSZUKIWARKA</option></select> 106<!-- fin maximenuCK --> 107 108 </div> 109 110 111 112 </header> 113 114 <div class="site-grid"> 115 116 <div class="grid-child container-top-a"> 117 <div class="top-a no-card "> 118 119<div id="mod-custom413" class="mod-custom custom"> 120 <p style="padding-left: 0px; text-align: left; line-height: 1.1;"><span style="font-size: 14pt; color: #000080;"><strong><a style="color: #000080;" title="SpoÅeczny Komitet Budowy Pomnika Rzeź WoÅyÅska w Domostawie - Zbiórka na sfinansowanie prac zwiÄ zanych z budowÄ pomnika "Rzeź WoÅyÅska" autorstwa Andrzeja PityÅskiego." href="https://zrzutka.pl/82zxhw" target="_blank" rel="noopener noreferrer">DoÅÄ cz siÄ do zbiórki na sfinansowanie prac zwiÄ zanych z budowÄ pomnika "Rzeź WoÅyÅska" autorstwa Andrzeja PityÅskiego</a></strong></span></p></div> 121</div> 122 123 </div> 124 125 <div class="grid-child container-top-b"> 126 <div class="top-b no-card "> 127 128<div id="mod-custom407" class="mod-custom custom"> 129 <p style="text-align: center; line-height: 0.8;"><a title="Gotówka to wolnoÅÄ" href="https://brongotowki.pl/" target="_blank" rel="noopener noreferrer"><img title="Gotówka to wolnoÅÄ" src="/images/gotowka1.webp" alt="Gotówka to wolnoÅÄ" width="1400" height="215"></a></p> 130<p style="line-height: 0.3; text-align: left;"><span style="font-size: 10px; color: #e03e2d;"><a title="Koalicja dla Gotówki â zapraszamy!" href="https://brongotowki.pl/" target="_blank" rel="noopener">Koalicja dla Gotówki â zapraszamy!</a></span></p></div> 131</div> 132 133 </div> 134 135 136 <div class="grid-child container-component"> 137 138 139 <div id="system-message-container" aria-live="polite"></div> 140 141 <main> 142 <div class="com-content-article item-page"> 143 <meta itemprop="inLanguage" content="pl-PL"> 144 145 146 <div class="page-header"> 147 <h1> 148 Historia metalurgii żelaza </h1> 149 </div> 150 151 152 153 154 155 <div class="com-content-article__body"> 156 <p style="line-height: 1.1;"><strong><span class="toctext">Å»elazo meteorytowe</span></strong></p> 157<p style="line-height: 1.1;">Pierwsze informacje o wykorzystaniu żelaza pochodzÄ ze starożytnego Egiptu z okresu okoÅo 4 000 lat p. Chr.. ByÅy to wówczas drobne wyroby, stosowane gÅównie w celach rytualnych, wykonywane z żelaza odzyskiwanego z meteorytów. Årednio w skÅadzie meteorytów
157spadajÄ cych na ziemiÄ znajduje siÄ 6% żelaza i niklu. Å»elazo pozyskiwane z meteorytów byÅo bardzo drogie, najprawdopodobniej droższe od zÅota. W Anatolii wytopione meteorytowe żelazo byÅo czasami używane do produkcji broni ozdobnej, przykÅadowo sztylet o żelaznym ostrzu z rÄkojeÅciÄ z brÄ zu zostaÅ odnaleziony w grobowcu Hattic z 2500 roku p. Chr.. Egipski wÅadca Tutanchamon zmarÅ w 1323 roku p. Chr. i zostaÅ pochowany wraz z żelaznym sztyletem ze zÅotÄ rÄkojeÅciÄ . Starożytny egipski miecz noszÄ cy imiÄ faraona Merneptaha oraz topór bojowy z żelaznym ostrzem i zdobionym zÅotem trzonkiem z brÄ zu znaleziono w wykopaliskach w Ugarit. Wiadomo, że Hetyci wymieniali żelazo z AsyriÄ na srebro wedÅug przelicznika 40 wielkoÅci wagi srebra do 1 wielkoÅci wagi żelaza. Żelazo meteorytowe byÅo także wykorzystywane do wyrobu narzÄdzi w Ameryce PóÅnocnej, poczÄ wszy od okoÅo 1000 roku, jeszcze przed kontaktem z cywilizacjÄ Â eurazjatyckÄ Â (?), ludy kultury Thule z Grenlandii zaczÄÅy wytwarzaÄ ostrza harpunów, noże oraz inne narzÄdzia z kawaÅków meteorytu z Cape York, skÅadajÄ cego siÄ w gÅównej mierze z metalicznego żelaza i niklu. NarzÄdzia wytworzone z meteorytu Cape York okazaÅy siÄ doskonaÅym towarem handlu wymiennego, znaleziono je na stanowiskach archeologicznych oddalonych o ponad 1600 km od póÅwyspu Cap York. Kiedy amerykaÅski polarnik Robert Peary w 1897 roku wysÅaÅ najwiÄkszy pozostaÅy fragment meteorytu do AmerykaÅskiego Muzeum Historii Naturalnej w Nowym Jorku, ważyÅ on nadal ponad 33 tony. Innym przykÅadem późnego użycia żelaza meteorytowego jest toporek z okoÅo 1000 roku po Chr. znaleziony w Szwecji.</p> 158<p style="text-align: center; line-height: 1;"><img title="Historia metalurgii żelaza - meteoryt Hoba" src="/images/HISTORIA/id651/Hoba_meteorite.jpg" alt="Historia metalurgii żelaza - meteoryt Hoba" width="1000"></p> 159<p style="text-align: left; line-height: 1;"><span style="font-size: 14px;"><span class="mw-mmv-author">WaÅ¼Ä cy 60 ton i dÅugi na 2,7 m meteoryt Hoba w Namibii jest najwiÄkszym znanym nienaruszonym meteorytem. Fotografia: <a class="external text" href="https://www.flickr.com/people/8249892@N07" target="_blank" rel="nofollow noopener noreferrer">Sergio Conti</a> z Montevecchia (LC), WÅochy</span> â<span class="mw-mmv-source"><a class="external text" href="https://www.flickr.com/photos/sergioconti/15682150765/" target="_blank" rel="nofollow noopener noreferrer"> P1000076</a> </span><a class="mw-mmv-license" title="CC BY-SA 3.0" href="http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/" target="_blank" rel="noopener noreferrer">CC BY-SA 3.0</a></span></p> 160<p style="line-height: 1.1;">Warto pamiÄtaÄ o podziale prehistorii na epoki archeologiczne (po ukoÅniku dla ziem dzisiejszej Polski)</p> 161<ol> 162<li style="line-height: 1.1;">Epoka kamienia (~ 3,3 mln lat â 3 500/2000 p.Chr.) 163<ol> 164<li>Paleolit (~ 3,3 mln lat â 11 000 p.Chr.) / (ok. 500 000 â 8 000 p.Chr)</li> 165<li>Mezolit (~10 000 â 5 000 p. Chr.) / (ok. 8 000 â 4 800 p.Chr.)</li> 166<li>Neolit (~ 9 000 â 3 500 p.Chr.) / (ok. 5 200 â 2 300 p.Chr.)</li> 167</ol> 168</li> 169<li style="line-height: 1.1;">Epoka brÄ zu (~ 3 500 â 1 200 p.Chr.) / (ok. 2 300 â 700 p.Chr.)</li> 170<li style="line-height: 1.1;">Epoka żelaza (~ 1 200/700 p.Chr. do starożytnoÅci/Åredniowiecza)</li> 171</ol> 172<p style="text-align: left; line-height: 1.1;"><strong>Wytapianie żelaza, poczÄ tek epoki żelaza</strong></p> 173<p style="text-align: left; line-height: 1.1;">Nie da siÄ wyznaczyÄ ostrego podziaÅu czasowego na epokÄ brÄ zu i epokÄ Å¼elaza. MaÅe kawaÅki żelaza byÅyby produkowane w piecach do wytapiania miedzi, ponieważ stosowano jako topniki tlenki żelaza i rudy siarczku miedzi zawierajÄ ce żelazo. Wytapianie żelaza, pozyskiwanie użytecznego metalu z utlenionych rud żelaza jest trudniejsze niż wytapianie cyny i miedzi. Miedź i jej stopy można obrabiaÄ na zimno lub topiÄ w stosunkowo prostych piecach (takich jak piece używane do wypalaniaÂ
173ceramiki) i odlewaÄ w użyteczne formy. Wytopienie żelaza jednak wymaga obróbki w dużo wyższych temperaturach, może byÄ topione tylko w specjalnie zaprojektowanych do tego celu piecach. Żelazo jest powszechnym zanieczyszczeniem w rudach miedzi, i jako takie byÅo znane. Ruda żelaza byÅa czasami używana jako topnik metalurgii metali kolorowych, pomimo to nie należy siÄ dziwiÄ, że ludzie opanowali technologiÄ wytopu żelaza dopiero po kilku tysiÄ cleciach doÅwiadczeÅ w metalurgii brÄ zu.</p> 174<p style="line-height: 1.1;">Miejsce oraz czas odkrycia technologii wytopu żelaza nie sÄ dokÅadnie okreÅlone. Wynika to z powodu trudnoÅci w odróżnieniu artefaktów wykonanych z metalu wytapianego z rud żelaza zawierajÄ cych nikiel od obrobionego na gorÄ co żelaza meteorytowego. Dowody archeologiczne wydajÄ siÄ wskazywaÄ poczÄ tek wytopu żelaza na III tysiÄ clecie przed Chrystusem na obszarze Bliskiego Wschodu. Jednak artefakty z kutego żelaza pozostawaÅy rzadkoÅciÄ aż do 1100 roku p. Chr.. PoczÄ tek epoki żelaza jest tradycyjnie definiowany jako czas powszechnej wymiany broni i narzÄdzi z brÄ zu na wyroby żelazne. To przejÅcie miaÅo miejsce w różnym czasie w różnych miejscach na Åwiecie, w miarÄ rozprzestrzeniania siÄ technologii. Mezopotamia byÅa w peÅni w epoce żelaza już w 900 lat przed Chrystusem. Chociaż Egipt produkowaÅ wyroby z żelaza, brÄ z pozostawaÅ dominujÄ cy aż do jego podboju przez AsyriÄ w 663 p. Chr.. Epoka żelaza rozpoczÄÅa siÄ w Indiach okoÅo 1200 p. Chr., w Europie Årodkowej okoÅo 800 r.oku p. Chr., w Chinach epoka żelaza powszechnie zapanowaÅa okoÅo 300 roku p. Chr..</p> 175<p style="line-height: 1.1;"><strong>Metalurgia na subkontynencie indyjskim</strong></p> 176<p class="chem_chapter" style="line-height: 1.1;">Stanowiska archeologiczne w Indiach, takie jak Malhar, Dadupur, Raja Nala Ka Tila i Lahuradewa w obecnym stanie Uttar Pradesh, przedstawiajÄ Å¼elazne narzÄdzia z okresu miÄdzy 1800 a 1200 p. Chr. Wczesne obiekty żelazne znalezione w Indiach takie jak: kolce, noże, sztylety, groty strzaÅ, miski, Åyżki, rondle, siekiery, dÅuta, szczypce, okucia do drzwi itp., stosujÄ c metodÄ datowania radiowÄglowego, można okreÅliÄ na 1400 lat p. Chr.. Na poczÄ tku I tysiÄ clecia p. Chr. nastÄ piÅ rozlegÅy rozwój metalurgii żelaza w Indiach. W tym okresie pokojowego osadnictwa osiÄ gniÄto postÄp technologiczny oraz duże opanowanie hutnictwa żelaza. W nadchodzÄ cych latach dokonano kilku postÄpów w technologii zwiÄ zanej z metalurgiÄ w politycznie stabilnym okresie Maurya oraz czasach pokoju w czasie pierwszego tysiÄ clecia p. Chrystusem. Grecki historyk Herodot napisaÅ pierwszÄ zachodniÄ relacjÄ o użyciu żelaza w Indiach. ByÄ może już w 500 roku p. Chr., w poÅudniowych Indiach produkowano wysokiej jakoÅci stal technikÄ Â tyglowÄ Â . W tym systemie kute żelazo o wysokiej czystoÅci, wÄgiel drzewny i szkÅo mieszano w tyglu i ogrzewano, aż żelazo stopiÅo siÄ i wchÅonÄÅo wÄgiel. Żelazne ÅaÅcuchy byÅy używany w indyjskich mostach wiszÄ cych już w IV wieku. <em>Stal Wootz</em>, znana również jako stal damasceÅska byÅa produkowana w Indiach i na Sri Lance od okoÅo 300 roku p. Chr. Stal Wootz sÅynie od czasów starożytnoÅci ze swojej trwaÅoÅci oraz zdolnoÅci do trzymania ostrych krawÄdzi. Podobno Aleksander Wielki, poproszony przez króla Porusa o wybranie prezentu, wybraÅ zamiast zÅota lub srebra trzydzieÅci funtów tej wÅasnie stali. Stal Wootz byÅa zÅożonym stopem, którego gÅównym skÅadnikiem byÅo żelazo wraz z różnymi pierwiastkami Åladowymi. Ostatnie badania sugerujÄ , że jej wÅaÅciwoÅci mogÅy wynikaÄ z tworzenia siÄ nanorurek wÄglowych w metalu. BiorÄ c pod uwagÄ Ã³wczesnÄ wiedzÄ byÅ to raczej efekt przypadku niż Åwiadomego dziaÅania. Technologia produkowania stali Wootz zostaÅa przejÄta przez Persów<a class="mw-redirect" title="lud perski" href="https://en.wikipedia.org/wiki/Persian_people">,</a> a od nich przeniknÄÅa do Arabów, którzy rozpowszechnili jÄ na Bliskim Wschodzie. W XVI wieku Holendrzy przenieÅli tÄ technologiÄ z poÅudniowych Indii do Europy, gdzie byÅa masowo wykorzystywana. Hinduscy starożytni metalurdzy zdobyÅy zaawansowanÄ wiedzÄ na temat produkcji żelaza i stali oraz zwiÄ zanych z tym zagadnieniem procesów termomechanicznych i obróbki cieplnej. Jedna z najwiÄkszych ciekawostek metalurgicznych Indii jest żelazna kolumna poÅożona w kompleksie Kutb w Delhi, sÅynna ze swojej wyjÄ tkowej odpornoÅci na rdzÄ. Kolumna od ponad 1600 lat opiera siÄ korozji. Kolumna powstaÅa miÄdzy 402 a 415 rokiem, jej pierwotna lokalizacja nie jest do koÅca znana. NieÅatwo byÅo wyjaÅniÄ dlaczego kolumna wykazuje tak duÅ¼Ä odpornoÅÄ na korozjÄ, w zwiÄ zku z czym pojawiÅo siÄ bardzo wiele różnych teorii. CzÄÅÄ badaczy przypisywaÅa to Åagodnemu, suchemu klimatowi, który stworzyÅ specyficzne warunki niesprzyjajÄ ce rdzy. Inni wskazywali na materiaÅ z jakiego jÄ wykonano oraz sposób jej obróbki. Dopiero badania powierzchni kolumny oraz nowoczesne techniki analityczne dr R. Balasubramaniama pomogÅy w ustaleniu, że za jej wyjÄ tkowÄ odpornoÅÄ na korozjÄ odpowiada wysoki poziom fosforu w metalu, który peÅni rolÄ katalizatora podczas powstawania cienkiej i zwartej warstwy rdzy o gruboÅci 1/20 mm chroniÄ cej metal przed czynnikami zewnÄtrznymi. Sam filar zostaÅ wykonany z kutego żelaza o 98-procentowej czystoÅci. Ponieważ w owym czasie nie znano technik pozwalajÄ cych na wytop żelaza, wytwarzano je poprzez prażenie razem z wÄglem drzewnym w temperaturze 1300 °C. W ten sposób otrzymywano zanieczyszczone żużlem i wÄglem metaliczne Åupki, które nastÄpnie przekuwano, by je oczyÅciÄ. Niewielka iloÅÄ zanieczyszczeÅ zawsze jednak pozostaje w metalu, co sprzyja pasywacji żelaza zawierajÄ cego fosfor. Wykonana w ten sposób kolumna ulegÅa w poczÄ tkowej fazie korozji i pokryÅa siÄ cieniutkÄ warstwÄ rdzy zawierajÄ cej tlenki żelaza, hydroksytlenki oraz niewielkie iloÅci uwodnionego fosforanu żelaza, które równomiernie pokryÅy caÅy filar warstwÄ ochronnÄ i powstrzymaÅy dalsze procesy korozyjne<span style="font-size: 10.1333px;">.</span></p> 177<p class="chem_chapter" style="text-align: center;"> <img title="Å»elazna kolumna z Delhi - Historia metalurgii żelaza" src="/images/HISTORIA/id651/800px-Detail
177s_of_the_top_of_iron_pillar,_Qutub_Minar,_Delhi.jpg" alt="Å»elazna kolumna z Delhi - Historia metalurgii żelaza" width="900" height="1200"></p> 178<p class="chem_chapter" style="text-align: left; line-height: 1.1;"><span style="font-size: 14px;">ZwieÅczenie żelaznej kolumny. Fotografia: <span class="mw-mmv-author"><a class="external text" title="Dennis Jarvis" href="https://www.flickr.com/people/22490717@N02" target="_blank" rel="nofollow noopener noreferrer">Dennis Jarvis</a> from Halifax, Canada</span> - <span class="mw-mmv-source"><a class="external text" title="India-0349" href="https://www.flickr.com/photos/archer10/2214307409/" target="_blank" rel="nofollow noopener noreferrer">India-0349</a> Uploaded by <a title="User:Ekabhishek" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/User:Ekabhishek" target="_blank" rel="noopener noreferrer">Ekabhishek</a> </span><a class="mw-mmv-license" title="Licencja CC BY-SA 2.0" href="https://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.0" target="_blank" rel="noopener noreferrer">CC BY-SA 2.0</a></span></p> 179<p style="line-height: 1.1;"><span style="font-size: 14px;">Will Durant napisaÅ w Our Oriental Heritage (Story of Civilization) - <em>"Powiedziano wiele o chemicznej doskonaÅoÅci żeliwa w starożytnych Indiach i o wysokim rozwoju przemysÅowym czasów Guptów, kiedy Indie uważano, nawet przez Cesarski Rzym, za najbardziej uzdolniony naród w takich gaÅÄziach przemysÅu chemicznego jak farbowanie, garbowanie, mydlarstwo, produkcja szkÅa i cementu ... W szóstym wieku Hindusi znacznie wyprzedzali EuropÄ w chemii przemysÅowej, byli mistrzami kalcynacji, destylacji, sublimacji, parowania, utrwalania, produkcji ÅwiatÅa bez ciepÅa, mieszanie proszków znieczulajÄ cych i nasennych oraz przygotowywanie sole, zwiÄ zki i stopy metali. Hartowanie stali zostaÅo doprowadzone w starożytnych Indiach do doskonaÅoÅci nieznanej w Europie aż do wspóÅczesnych czasów. Mówi siÄ, że król Porus wybraÅ jako szczególnie cenny prezent od Aleksandra nie zÅoto ani srebro, ale trzydzieÅci funtów stali. MuzuÅmanie przenieÅli znacznÄ czÄÅÄ tej hinduskiej nauki chemicznej oraz technologii przemysÅowej na Bliski Wschód i do Europy. Na przykÅad tajemnicÄ wytwarzania ostrzy ze stali damasceÅskiej Arabowie przejÄli od Persów, a Persowie z Indiiâ </em></span></p> 180<p style="line-height: 1.1;"><strong>Metalurgia żelaza na terenie Bliskiego Wschodu</strong></p> 181<p style="line-height: 1.1;">OkoÅo 1500 roku przed Chrystusem w Mezopotamii, Anatolii i Egipcie pojawia siÄ coraz wiÄcej przedmiotów z wytopionego żelaza (odróżnianych od żelaza meteorytowego brakiem niklu w skÅadzie chemicznym) W wschodniej czÄÅci Morza Åródziemnego (Lewant, Cypr, Grecja, Kreta, Anatolia i Egipt) we wczesnej epoce żelaza (od XII do X wieku p. Chr.) żelazo zastÄ piÅo masowo brÄ z jako dominujÄ cy metal używany do produkcji narzÄdzi oraz broni.</p> 182<p style="line-height: 1.1;">Å»elazo byÅo pierwotnie wytapiane w dymarkach, w których używano miechów do przetÅaczania powietrza przez stertÄ rudy żelaza i pÅonÄ cego wÄgla drzewnego. Tlenek wÄgla wytwarzany przez wÄgiel drzewny redukowaÅ tlenek żelaza z rudy do metalicznego żelaza. Dymarki jednak nie zapewniaÅy na tyle wysokiej temperatury aby stopiÄ Å¼elazo, metal zbieraÅ siÄ na dnie pieca w postaci gÄ bczastej masy, wykwitu, żelaza gÄ bczastego. NastÄpnie należaÅo wielokrotnie uderzaÄ w żelazo gÄ bczaste aby usunÄ Ä z niego stopiony żużel i uformowaÄ bryÅÄ Å¼elaza. Ten pracochÅonny i czasochÅonny proces wytwarzaÅ kute żelazo, ciÄ gliwy ale doÅÄ miÄkki stop zawierajÄ cy maÅo wÄgla. Ze wzglÄdu na relatywnie niskie temperatury uzyskiwane w piecach dymarkowych, które nie przekraczaÅy 1250-1300° C, redukcja żelaza poprzez jego upÅynnienie byÅa niemożliwa. Przypomnijmy, że teoretyczny punkt topnienia żelaza wynosi 1537° C.</p> 183<p style="line-height: 1.1;">Równolegle z przejÅciem od brÄ zu do żelaza odkryto nawÄglanie, proces dodawania wÄgla do kutego żelaza. Podczas gdy wykwit żelaza zawieraÅ trochÄ wÄgla, późniejsza obróbka na gorÄ co utleniÅa wiÄkszoÅÄ z niego. Kowale na Bliskim Wschodzie odkryli, że kute żelazo można przeksztaÅciÄ w znacznie twardszy produkt, podgrzewajÄ c gotowy element w zÅożu wÄgla drzewnego, a nastÄpnie hartujÄ c go w wodzie lub oleju. Ta procedura zamieniÅa zewnÄtrzne warstwy elementu żelaznego w stal czyli stop żelaza z wÄglem i innymi pierwiastkami z wewnÄtrznym miÄkkim i elastycznym rdzeniem z mniej kruchego i elastycznego żelaza. </p> 184<p style="line-height: 1.1;">Rozwój hutnictwa żelaza tradycyjnie przypisywano Hetytom z Anatolii w czasach późnej epoki brÄ zu. Uważano, że posiadali oni monopol i wiedzÄ na temat obróbkÄ Å¼elaza i że na tej przewadze opieraÅo siÄ ich imperium. Zgodnie z tÄ teoriÄ za rozpowszechnienie wiedzy w tym regionie odpowiedzialne byÅy starożytne ludy morskie, które najechaÅy wschodniÄ czÄÅÄ Morza Åródziemnego, zniszczyÅy imperium Hetytów pod koniec późnej epoki brÄ zu. Teoria ta nie jest już dominujÄ ca przy obecnym stanie wiedzy, ponieważ nie ma dowodów archeologicznych potwierdzajÄ cych rzekomy monopol Hetytów. Chociaż istnieje kilka przedmiotów żelaznych z Anatolii z epoki brÄ zu, liczba ta jest porównywalna z przedmiotami żelaznymi znalezionymi w Egipcie i innych miejscach z tego samego okresu, a tylko niewielka liczba tych przedmiotów byÅa broniÄ , wiÄkszoÅÄ znalezisk stanowiÅy narzÄdzia. Inna teoria gÅosi, że rozwój technologii żelaza byÅ napÄdzany przez zakÅócenie szlaków handlowych miedziÄ Â i cynÄ Â w wyniku upadku imperiów pod koniec późnej epoki brÄ zu. Metale te, zwÅaszcza cyna, nie byÅy powszechnie dostÄpne i wytwórcy broni i narzÄdzi musieli jÄ transportowaÄ z odlegÅych terenów, podczas gdy rudy żelaza byÅy powszechnie dostÄpne. Jednak nie dysponujemy dowodami archeologicznymi,
184które by wskazywaÅy na niedobór brÄ zu lub cyny we wczesnej epoce żelaza. Przedmiotów z brÄ zu pozostaÅo dużo, a przedmioty te majÄ taki sam procent cyny jak te z późnej epoki brÄ zu.</p> 185<p style="line-height: 1.1;">Poniżej rekonstrukcja procesu dymarskiego</p> 186<p style="text-align: center;"><div class="video-responsive"><iframe id="youtube_jEVrkQLhM0I" width="425" height="344" frameborder="0" src="https://www.youtube.com/embed/jEVrkQLhM0I?wmode=transparent" allowfullscreen></iframe></div></p> 187<p style="text-align: left; line-height: 1.1;">Piec dymarski (dymarka) skÅada siÄ z doÅu lub doÅu i komina (piec dymarskie typu kotlinkowego) z żaroodpornymi Åcianami wykonanymi z ziemi, gliny lub kamienia. W pobliżu dna przez Åciany boczne wchodzi jeden lub wiÄcej wlotów powietrza, które umożliwiajÄ dostÄp powietrza do wnÄtrza pieca przez naturalny ciÄ g albo wtÅaczanego za pomocÄ Â miecha.</p> 188<p style="text-align: center;"> <img title="Piec dymarski i zachodzÄ ce w nim procesy chemiczne - Adam Thiele" src="/images/HISTORIA/id651/bloomery.png" alt="Piec dymarski i zachodzÄ ce w nim procesy chemiczne - Adam Thiele" width="900"></p> 189<p style="text-align: left; line-height: 1.1;"><span style="font-size: 14px;">Proces dymarkowy. ŹródÅo: <a class="nova-legacy-e-link nova-legacy-e-link--color-inherit nova-legacy-e-link--theme-bare" title="Adam Thiele" href="https://www.researchgate.net/profile/Adam-Thiele" target="_blank" rel="noopener noreferrer">Adam Thiele</a>, <a title="Iron production, iron yield and the minimal iron content of bog iron ores regarding avar and Ãrpád-age bloomery iron smelting, 2011" href="https://www.researchgate.net/publication/275847502_Smelting_experiments_in_the_early_medieval_fajszi-type_bloomery_and_the_metallurgy_of_iron_bloom" target="_blank" rel="noopener noreferrer">Iron production, iron yield and the minimal iron content of bog iron ores regarding avar and Ãrpád-age bloomery iron smelting, 2011</a></span></p> 190<p style="text-align: left; line-height: 1.1;"><strong>PoczÄ tki metalurgii żelaza w Chinach </strong></p> 191<p style="line-height: 1.1;">Na poczÄ tku XXI wieku na stanowisku Mogou w Gansu w Chinach wydobyto dwa fragmenty żelaza datowane na XIV wiek p. Chr., okres kultury Siwa (kultura epoki brÄ zu w poÅudniowo-wschodniej prowincji Gansu). Jeden z fragmentów ponad wszelka wÄ tpliwoÅÄ zostaÅ wykonany w procesie wytapiania dymarkowego, nie meteorytowego. Powszechnie żelazne artefakty wykonane z żelaza pojawiajÄ sie w V wieku p. Chr.. Uważa siÄ, że chiÅscy hutnicy koÅo 500 roku p. Chr. (tzw. okres wiosenno-jesienny, 771 do 476 roku p. Chr.) w poÅudniowym stanie Wu osiÄ gnÄli w piecach temperaturÄ wystarczajÄ co wysokÄ , aby topiÄ Å¼elazo i odlewaÄ w formach. JeÅli rudy żelaza zostanÄ ogrzane wÄglem do temperatury okoÅo >1537 ° C, powstaje stopiony stop zawierajÄ cy okoÅo 96,5% żelaza i 3,5% wÄgla. Taki stop jest mocny, można go odlewaÄ w skomplikowane ksztaÅty, ale jest zbyt kruchy, aby można go byÅo obrabiaÄ, chyba że produkt zostanie odwÄglony w celu usuniÄcia wiÄkszoÅci wÄgla. Zdecydowana wiÄkszoÅÄ chiÅskiej produkcji żelaza, poczÄ wszy od późnej dynastii Zhou, byÅa wykonana z żeliwa (wysokowÄglowy stop żelaza z wÄglem, zazwyczaj także z krzemem, manganem, fosforem, siarkÄ Â i innymi skÅadnikami. Zawiera od 2,10 do 6,7% wÄgla w postaci cementytu lub grafitu). Jednak kute miecze zaczÄto już produkowaÄ w okresie WalczÄ cych Królestw (od 480 do 221 roku p. Chr.), najbardziej podstawowymi technikami kucia i skÅadania gotowego wyrobu.</p> 192<p style="line-height: 1.1;">OkoÅo 300 roku p. Chr. żelazo staÅo siÄ preferowanym i powszechnie używanym metalem do wyrobu narzÄdzi i broni w Chinach. Pisemna Åredniowieczna praca Shen Kuo z 1088 roku zawiera miÄdzy innymi wczesne opisy wynalazków, metodÄ wielokrotnego kucia żeliwa pod zimnym podmuchem, podobnÄ do wspóÅczesnego procesu Bessemera. Nowożytnym odkrywcÄ metody utleniania znajdujÄ cych siÄ w żelazie zanieczyszczeÅ poprzez wdmuchiwanie powietrza do rozgrzanej surówki umieszczonej w specjalnym pojemniku (konwertorze) byÅ anglik Henry Bessemer (1813-1898), opracowanie w 1856 roku, patent w 1860 roku.</p> 193<p style="line-height: 1.1;">ChiÅska metalurgia byÅa szeroko praktykowana w Åredniowieczu, w XI wieku rozwój przemysÅu żelaznego spowodowaÅ ogromne wylesianie w wyniku wykorzystania wÄgla drzewnego w procesie wytapiania. Aby zaradziÄ problemowi wylesiania, ChiÅczycy wynaleźli metodÄ produkcji koksu z wÄgla kamiennego aby stosowaÄ go jako substytut wÄgla drzewnego w procesach metalurgicznych. W I wieku po Chr. w Chinach po raz pierwszy zastosowano miechy w celu dostarczania dużych iloÅci powietrza (tlenu) do procesów metalurgicznych. Pierwsza znana ilustracja pokazujÄ ca dziaÅanie miechów znajduje siÄ w pracy Nong Shu napisanej przez Wang Zhen (1290â1333) wydanej w 1313 roku.</p> 194<p style="text-align: center;">
194 <img title="Ilustracja pracy miechów metalurgicznych napÄdzanych koÅem wodnym z pochodzÄ ca z XIV-wiecznego traktatu Nong Shu - Historia metalurgii żelaza" src="/images/HISTORIA/id651/Yuan_Dynasty_.png" alt="Ilustracja pracy miechów metalurgicznych napÄdzanych koÅem wodnym z pochodzÄ ca z XIV-wiecznego traktatu Nong Shu - Historia metalurgii żelaza" width="800" height="592"></p> 195<p style="text-align: left; line-height: 1.1;"><span style="font-size: 14px;">Praca miechów metalurgicznych napÄdzanych koÅem wodnym. Ilustracja pochodzi z XIV-wiecznego traktatu Nong Shu, napisanego przez Wang Zhen (1313 rok, okres dynastii Yuan). Domena publiczna.</span></p> 196<p style="text-align: left; line-height: 1.1;"><strong>Europa w epoce żelaza</strong></p> 197<p style="text-align: left; line-height: 1.1;">Obróbka żelaza zostaÅa wprowadzona w Grecji pod koniec X wieku p. Chr.. NajwczeÅniejszymi Åladami epoki żelaza w Europie Årodkowej sÄ artefakty z okresu kultury <span class="mw-page-title-main">halsztackiej</span> (VIII wiek p. Chr.). Od VII do VI wieku p. Chr. wyroby z żelaza pozostawaÅy przedmiotami luksusowymi zarezerwowanymi dla elity. ZmieniÅo siÄ to radykalnie wkrótce po roku 500 p. Chr. wraz z powstaniem kultury lateÅskiej, od tego czasu metalurgia żelaza staÅa siÄ powszechna również w póÅnocnej Europie oraz na Wyspach Brytyjskich. Rozpowszechnienie obróbki żelaza w Europie Årodkowej i Zachodniej wiÄ Å¼e siÄ z ekspansjÄ kultury celtyckiej. Od I wieku p. Chr. jednym z najważniejszych okrÄgów produkcji żelaza i stali w Europie byÅo wschodnioalpejskie zagÅÄbie metalurgiczne poÅożone w Noricum. Stal norycka sÅynÄÅa ze swojej jakoÅci i byÅa poszukiwana przez wojska rzymskie. </p> 198<p style="text-align: left; line-height: 1.1;">Przez wiele stuleci w Åredniowiecznej Europie nie nastÄ piÅa zasadnicza zmiana w technologii produkcji żelaza. Europejscy hutnicy produkowali żelazo w piecach dymarkowych. Jednak okres Åredniowiecza przyniósÅ dwa wydarzenia - wykorzystanie energii wodnej w procesie dymarkowym oraz pierwszÄ europejskÄ produkcjÄ Å¼eliwa. </p> 199<p class="topic-paragraph" style="line-height: 1.1;">W XVI wieku spisano i udostÄpniono wiedzÄ metalurgicznÄ . Szczególnie duży wpÅyw na rozpowszechnienie technologii wytopu i obróbki żelaza miaÅy dwie ksiÄ Å¼ki, autorstwa WÅocha <span id="ref622576"></span>Vannoccio Biringuccio oraz Niemca <span id="ref622578"></span>Georgius Agricole. Pierwsza miaÅa tytuÅ "<span id="ref622577"></span>De la pirotechnia" druga "De re metallica". Vannoccio Biringuccio byÅ odlewnikiem, jego ksiÄ Å¼ka dotyczyÅa metod wytapiania, rafinacji oraz klasyfikacji, metody oznaczania zawartoÅci metalu w rudach oraz sposobów odlewania metali w formy, wytwarzania rdzeni oraz produkcji takich wyrobów, jak armaty, żeliwne kule armatnie, ... ByÅ to pierwszy metodyczny opis praktyki odlewniczej.</p> 200<p class="topic-paragraph" style="line-height: 1.1;">Drugi autor Georgius Agricole byÅ specjalistÄ górnikiem metalurgiem, jego ksiÄ Å¼ka uwzglÄdniaÅa poszukiwanie, geodezjÄ, sposoby wydobycia oraz metody wytapiania, rafinacji i klasyfikacji. OpisaÅ także procesy stosowane do kruszenia i zagÄszczania rudy. Niektóre z opisanych przez niego technologii metalurgicznych sÄ w zasadzie stosowane do czasów obecnych.</p> 201<p class="topic-paragraph" style="text-align: center;"><img title="Historia metalurgii żelaza - Szesnastowieczne prace metalurgiczne Georgius Agricole oraz Vannoccio Biringuccio" src="/images/HISTORIA/id651/met.png" alt="Historia metalurgii żelaza - Szesnastowieczne prace metalurgiczne Georgius Agricole oraz Vannoccio Biringuccio" width="922" height="649"></p> 202<p class="topic-paragraph" style="text-align: left; line-height: 1.1;"><span style="font-size: 14px;">Szesnastowieczne prace metalurgiczne Georgius Agricole oraz Vannoccio Biringuccio. Domerna publiczna</span></p> 203<p style="line-height: 1.1;">Wczesne europejskie dymarki byÅy stosunkowo maÅe, gÅównie ze wzglÄdu na mechaniczne ograniczenia miechów napÄdzanych przez czÅowieka oraz siÅÄ możliwÄ do wÅożenia za pomocÄ rÄcznych mÅotów kowalskich. Te znane z odkryÄ archeologicznych z przedrzymskiej epoki żelaza mieszczÄ siÄ w przedziale 2 kg wytopionego gÄ bczastego żelaza i sÄ produkowane w piecach dolno-szybowych. W produkcji metalurgicznej z czasów rzymskich czÄsto wykorzystywano już piece wystarczajÄ co wysokie, do 200 centymetrów, umożliwiajÄ ce uzyskanie naturalnego efekt ciÄ gu powietrza oraz zwiÄkszenie wytapianych bryÅ do wagi 10â15 kg.</p> 204<p style="line-height: 1.1;">Zastosowanie kóŠwodnych, rozprzestrzeniajÄ ce siÄ na przeÅomie pierwszego tysiÄ clecia, stosowane do napÄdzania wiÄkszych miechów, pozwoliÅo na zwiÄkszenie masy wsadu oraz temperatury wytopu. MÅoty z napÄdem wodnym umożliwiÅy kucie i konsolidacjÄ
204wiÄkszych bryÅ gÄ bczastego żelaza. Możliwe, że pierwsze zastosowanie w Europie napÄdu wodnego miaÅ miejsce w opactwie cystersów w Clairvaux już w 1135 roku, z pewnoÅciÄ byÅo stosowane na poczÄ tku XIII wieku we Francji oraz Szwecji. Od koÅca XIV wieku budowano stopniowo coraz wiÄksze piece dymarskie o Åredniej pojemnoÅci aż wytopione wsady wzrosÅy aż do do ââ300 kg, i utrzymywaÅy siÄ na staÅym poziomie aż do upadku technologii dymarskiej, która nastÄ piÅa z koÅcem XVIII wieku, gdzieniegdzie w Katalonii oraz poÅudniowej Francji trwajÄ c do poÅowy wieku XIX. Piece typu dymarkowego zazwyczaj wytwarzaÅy szereg produktów żelaznych, od żelaza o bardzo niskiej zawartoÅci wÄgla po stal zawierajÄ cÄ okoÅo 0,2-1,5% wÄgla. Mistrz kowalski musiaÅ wybraÄ kawaÅki żelaza o niskiej zawartoÅci wÄgla, nawÄgliÄ je i przekuÄ aby powstaÅa stal. Proces trzeba byÅo powtarzaÄ do 15 razy aby uzyskaÄ wysokiej jakoÅci stal na miecze. Temperatura każdego kucia utlenia trochÄ wÄgla, wiÄc mistrz kowalski musiaÅ upewniÄ siÄ, że mieszanka poczÄ tkowa zawieraÅa wystarczajÄ cÄ iloÅÄ wÄgla. AlternatywÄ byÅo nawÄglanie powierzchni gotowego produktu. W Anglii i Walii pomimo pojawienia siÄ technologii wielkiego pieca okoÅo 1490 roku, nadal dziaÅaÅy dymarki. Ostatnia zostaÅa zamkniÄto w 1770 roku. </p> 205<p style="line-height: 1.1;">Jeden z najstarszych znanych wielkich pieców w Europie zostaÅ znaleziony w Lapphyttan w Szwecji, jest datowany radiowÄglowo C 14 na XII wiek. Najstarsza dymarka znaleziona w Szwecji, również w rejonie w Lapphyttan, zostaÅa datowana na 700 rok p. Chr.. NajwczeÅniejsze odlewy żelaza metodÄ wielkiego pieca majÄ miejsce w Szwecji, w dwóch miejscach, Lapphyttan i Vinarhyttan, miÄdzy 1150 a 1350 rokiem. Niektórzy badacze spekulujÄ , że ta technologia podÄ Å¼aÅa wraz z MongoÅami przez RosjÄ do Szwecji ale nie ma na to wyraźnego dowodu. Zapotrzebowanie na żeliwo (lufy i kule armatnie) uzyskiwane w procesie wielkopiecowym spowodowaÅo jego rozwój nie zatrzymujÄ c procesów dymarkowych z których Åatwiej i szybciej można byÅo uzyskaÄ materiaÅ do wyrobu kutej stali. </p> 206<p style="line-height: 1.1;">W przygotowaniu ... cdn.</p> 207<p style="text-align: center; line-height: 1.1;"><div class="video-responsive"><iframe id="youtube_zVdp2XnEja8" width="425" height="344" frameborder="0" src="https://www.youtube.com/embed/zVdp2XnEja8?wmode=transparent" allowfullscreen></iframe></div></p> 208<p style="text-align: left; line-height: 1.1;"><a class="yt-simple-endpoint style-scope yt-formatted-string" dir="auto" title="Archeologia Å»ywa" spellcheck="false" href="https://www.youtube.com/@ArcheologiaZywa" target="_blank" rel="noopener noreferrer">Archeologia Å»ywa</a></p> 209<p style="text-align: center; line-height: 1.1;"><div class="video-responsive"><iframe id="youtube_QjGALd6QYvY" width="425" height="344" frameborder="0" src="https://www.youtube.com/embed/QjGALd6QYvY?wmode=transparent&t=" allowfullscreen></iframe></div></p> 210<p style="text-align: left; line-height: 1.1;"><a class="yt-simple-endpoint style-scope yt-formatted-string" dir="auto" title="utw wsbip" spellcheck="false" href="https://www.youtube.com/@utwwsbip568" target="_blank" rel="noopener noreferrer">utw wsbip</a></p> 211<p style="text-align: center; line-height: 1.1;"><div class="video-responsive"><iframe id="youtube_6at0dhMLdM0" width="425" height="344" frameborder="0" src="https://www.youtube.com/embed/6at0dhMLdM0?wmode=transparent" allowfullscreen></iframe></div></p> 212<p style="text-align: left; line-height: 1.1;"><a class="yt-simple-endpoint style-scope yt-formatted-string" dir="auto" title="STAR TV" spellcheck="false" href="https://www.youtube.com/@MrSebsztyl" target="_blank" rel="noopener noreferrer">STAR TV</a></p> 213<p style="text-align: left;">Czytaj także - <a title="Metalurgia epoki brÄ zu" href="/index.php/17-historia-nauki-i-techniki/655-metalurgia-epoki-brazu">Metalurgia epoki brÄ zu</a></p> 214<hr> 215<p>Czytaj wiÄcej:</p> 216<ul style="list-style-type: circle;"> 217<li style="text-align: left; line-height: 1.1;"><a title="Zbigniew Pater - Wybrane zagadnienia z historii techniki, Politechnika Lubelska, 2011" href="http://bc.pollub.pl/Content/688/PDF/historia.pdf" target="_blank" rel="noopener noreferrer">Zbigniew Pater - Wybrane zagadnienia z historii techniki, Politechnika Lubelska, 2011 </a></li> 218<li style="text-align: left; line-height: 1.1;"><a title="Szymon Modzelewski - Noryckie zagÅÄbie metalurgii żelaza, Uniwersytet Warszawski WydziaÅ Historyczny, 2015" href="https://depotuw.ceon.pl/bitstream/handle/item/1461/Szymon%20Modzelewski%20Noryckie%20zag%C5%82%C4%99bie%20metalurgii%20%C5%BCelaza.pdf?sequence=1" target="_blank" rel="noopener noreferrer">Szymon Modzelewski - Noryckie zagÅÄbie metalurgii żelaza, Uniwersytet Warszawski WydziaÅ Historyczny, 2015</a></li> 219<li style="text-align: left; line-height: 1.1;"><a class="external text" title="Meteoritical Bulletin Entry for Cape York" href="https://www.lpi.usra.edu/meteor/metbull.php?code=5262" target="_blank" rel="nofollow noopener noreferrer">Meteoritical Bulletin Entry for Cape York</a></li> 220<li style="text-align: left; line-height: 1.1;"><a title="Will Durant i Ariel Durant" href="https://www.britannica.com/biography/Will-Durant-and-Ariel-Durant" target="_blank" rel="noopener noreferrer">Will Durant i Ariel Durant</a></li> 221<li style="text-align: left; line-height: 1.1;"><a title="Stal Wootz lub Seric" href="https://en.wikipedia.org/wiki/Wootz_steel" target="_blank" rel="noopener noreferrer">Stal Wootz [Seric]</a></li> 222<li style="text-align: left; line-height: 1.1;"><a title="History of ferrous metallurgy" href="https://www.chemeurope.com/en/encyclo
222pedia/History_of_ferrous_metallurgy.html" target="_blank" rel="noopener noreferrer">History of ferrous metallurgy</a></li> 223<li style="text-align: left; line-height: 1.1;"><a title="Dymarki ÅwiÄtokrzyskie" href="http://dymarki.com/" target="_blank" rel="noopener noreferrer">Dymarki ÅwiÄtokrzyskie</a></li> 224<li style="text-align: left; line-height: 1.1;"><a title="Ferrous metallurgy" href="https://en.wikipedia.org/wiki/Ferrous_metallurgy#Iron_smelting_and_the_Iron_Age" target="_blank" rel="noopener noreferrer">Ferrous metallurgy</a></li> 225<li style="text-align: left; line-height: 1.1;"><a title="Czy w Warkoczu odkryto najstarsze celtyckie piece hutnicze?" href="https://archeologia.com.pl/czy-w-warkoczu-odkryto-najstarsze-celtyckie-piece-hutnicze/" target="_blank" rel="noopener noreferrer">Czy w Warkoczu odkryto najstarsze celtyckie piece hutnicze?</a></li> 226<li style="text-align: left; line-height: 1.1;"><a title="Blooms and Bloomeries" href="https://www.tf.uni-kiel.de/matwis/amat/iss/kap_a/illustr/ia_2_4.html" target="_blank" rel="noopener noreferrer">Blooms and Bloomeries</a></li> 227<li style="text-align: left; line-height: 1.1;"><a title="Iron production, iron yield and the minimal iron content of bog iron ores regarding avar and Ãrpád-age bloomery iron smelting, 2011" href="https://www.researchgate.net/publication/275847502_Smelting_experiments_in_the_early_medieval_fajszi-type_bloomery_and_the_metallurgy_of_iron_bloom" target="_blank" rel="noopener noreferrer">Iron production, iron yield and the minimal iron content of bog iron ores regarding avar and Ãrpád-age bloomery iron smelting</a> </li> 228<li style="text-align: left; line-height: 1.1;"><a title="Starożytna metalurgia żelaza na ziemiach polskich przez pryzmat Mazowieckiego Centrum Metalurgicznego, Marcin Woźniak" href="https://www.academia.edu/15195289/Staro%C5%BCytna_metalurgia_%C5%BCelaza_na_ziemiach_polskich_przez_pryzmat_Mazowieckiego_Centrum_Metalurgicznego" target="_blank" rel="noopener noreferrer">Starożytna metalurgia żelaza na ziemiach polskich przez pryzmat Mazowieckiego Centrum Metalurgicznego, Marcin Woźniak</a></li> 229<li style="text-align: left; line-height: 1.1;"><a title="Muzeum Starożytnego Hutnictwa Mazowieckiego im. Stefana Woydy w Pruszkowie" href="https://mshm.pl/" target="_blank" rel="noopener noreferrer">Muzeum Starożytnego Hutnictwa Mazowieckiego im. Stefana Woydy w Pruszkowie</a></li> 230<li style="text-align: left; line-height: 1.1;"><a title="Noryckie zagÅÄbie metalurgii żelaza, Szymon Modzelewski" href="https://depotuw.ceon.pl/handle/item/1461" target="_blank" rel="noopener noreferrer">Noryckie zagÅÄbie metalurgii żelaza, Szymon Modzelewski</a></li> 231</ul> 232<hr> 233<p> </p> 234<hr> 235<p><a title="Profesjonalne Årodki do ochrony przed korozjÄ - Noxudo, Mercasol, AKEMI, Auson AB" href="https://noxudol.eu/" target="_blank" rel="noopener noreferrer">Profesjonalne Årodki do ochrony metali przed korozjÄ </a></p> 236<p>Konserwacja samochodów <a title="Noxudol" href="https://noxudol.eu/index.php/noxudol" target="_blank" rel="noopener noreferrer">Noxudol</a> | <a title="Mercasol" href="https://noxudol.eu/index.php/mercasol" target="_blank" rel="noopener noreferrer">Mercasol</a> | <a title="Auson" href="https://noxudol.eu/index.php/auson" target="_blank" rel="noopener noreferrer">Auson</a> | <a title="Akemi" href="https://noxudol.eu/index.php/akemi" target="_blank" rel="noopener noreferrer">Akemi</a></p> </div> 237 238 <dl class="article-info text-muted"> 239 240 <dt class="article-info-term"> 241 <span class="visually-hidden"> SzczegóÅy </span> </dt> 242 243 <dd class="createdby"> 244 <span class="icon-user icon-fw" aria-hidden="true"></span> 245 Autor: <span>Marek</span> </dd> 246 247 248 249 250 <dd class="published"> 251 <span class="icon-calendar icon-fw" aria-hidden="true"></span> 252 <time datetime="2023-05-08T18:31:34+02:00"> 253 Opublikowano: 08 maj 2023 </time> 254</dd> 255 256 257 258 259 </dl> 260 261 </div> 262 </main> 263 264 </div> 265 266 <div class="grid-child container-sidebar-right"> 267 <div class="sidebar-right card "> 268 <h3 class="card-header ">Historia techniki menu</h3> <div class="card-body"> 269 <ul class="mod-articlescategory category-module mod-list"> 270 <li> 271 <a href="/index.php/historia-m/historia-nauki-i-techniki?view=article&id=1526:10-rzeczy-znika-ze-sklepow-za-rok-ich-nie-bedzie&catid=17" class="mod-articles-category-title "> 10 rzeczy znika ze sklepów â za rok ich nie bÄdzie</a> 272 273 274 275 276 277 278 </li> 279<li> 280 <a href="/index.php/historia-m/historia-nauki-i-techniki" class="mod-articles-category-title active">Historia metalurgii żelaza</a> 281 282 283 284 285 286 287 </li> 288<li> 289 <a href="/index.php/historia-m/historia-nauki-i-techniki?view=article&id=655:metalurgia-epoki-brazu&catid=17" class="mod-articles-category-title ">Metalurgia epoki brÄ zu</a> 290 291 292 293 294 295 296 </li> 297<li> 298 <a href="/index.php/historia-m/historia-nauki-i-techniki?view=article&id=122:100-lat-huty-ludwikow-w-kielcach-1919-2019&catid=17" class="mod-articles-category-title ">100 lat Huty "Ludwików" w Kielcach 1919-2019</a> 299 300 301 302 303 304 305 </li> 306<li> 307 <a href="/index.php/historia-m/historia-nauki-i-techniki?view=article&id=121:akademia-gornicza-w-kielcach-1816-1827&catid=17" class="mod-articles-category-title ">Akademia Górnicza w Kielcach (1816-1827)</a> 308 309 310 311 312 313 314 </li> 315<li> 316 <a href="/index.php/historia-m/historia-nauki-i-techniki?view=article&id=90:elektrownia-wodna-roznow&catid=17" class="mod-articles-category-title ">Elektrownia wodna Rożnów</a> 317 318 319 320 321 322 323 </li> 324<li> 325 <a href="/index.php/historia-m/historia-nauki-i-techniki?view=article&id=89:architektura-centralnego-okregu-przemyslowego-w-pionkach&catid=17" class="mod-articles-category-title ">Architektura Centralnego OkrÄgu PrzemysÅowego w Pionkach</a> 326 327 328 329 330 331 332 </li> 333<li> 334 <a href="/index.php/historia-m/historia-nauki-i-techniki?view=article&id=88:dzieje-industrializacji-zaglebie-staropolskie-a-cop-dr-jan-glowka&catid=17" class="mod-articles-category-title ">Dzieje industrializacji: ZagÅÄbie Staropolskie a COP - dr Jan GÅówka</a> 335 336 337 338 339 340 341 </li> 342<li> 343 <a href="/index.php/historia-m/historia-nauki-i-techniki?view=article&id=66:mechanizm-z-antykithiry-starozytny-mechaniczny-przyrzad-zaprojektowany-do-obliczania-pozycji-cial-niebieskich&catid=17" class="mod-articles-category-title ">Mechanizm z Antykithiry, starożytny mechaniczny przyrzÄ d, zaprojektowany do obliczania pozycji ciaÅ niebieskich</a> 344 345 346 347 348 349 350 </li> 351<li> 352 <a href="/index.php/historia-m/historia-nauki-i-techniki?view=article&id=62:marek-wiecek-czy-rozwoj-techniki-powinien-byc-przedmiotem-zainteresowania-historyka&catid=17" class="mod-articles-category-title ">Marek WiÄcek - Czy rozwój techniki powinien byÄ przedmiotem zainteresowania historyka?</a> 353 354 355 356 357 358 359 </li> 360 </ul> 361 </div> 362</div> 363<div class="sidebar-right card "> 364 <div class="card-body"> 365 <div style="direction: ltr;" class="text-left feed"> 366 <h2 class=" redirect-ltr"> 367 <a href="https://www.wnp.pl/rss/energia_rss.xml" target="_blank" rel="noopener"> 368 Energia - energetyka, paliwa, gaz, OZE, atom, transformacja</a> 369 </h2> 370 Energia: aktualnoÅci i analizy z branży energetycznej. Elektrownie, paliwa, gaz, OZE, energetyka atomowa, ciepÅownictwo, transformacja i górnictwo - serwis Energia w portalu gospodarczym wnp.pl. 371 372 <!-- Show items --> 373 <ul class="newsfeed"> 374 <li>
375 <span class="feed-link"> 376 <a href="https://www.wnp.pl/energia/rozwoj-fotowoltaiki-w-ue-ma-sie-dobrze-choc-mogloby-byc-lepiej-polska-w-czolowce,1102122.html" target="_blank" rel="noopener"> 377 Rozwój fotowoltaiki w UE ma siÄ dobrze, choÄ mogÅoby byÄ lepiej. Polska w czoÅówce</a></span> 378 379 380 <div class="feed-item-description"> 381 WedÅug wstÄpnych danych w UE w I poÅowie 2026 zainstalowano co najmniej 33,8 GW nowych mocy fotowoltaicznych, co rok do rok oznacza wzrost o niespeÅna 2 proc. To lepszy rezultat niż przewidywany pod koniec 2025, ale poprawa wyników to czÄÅciowo efekt m.in. sytuacji na rynku paliw kopalnych. Polska znalazÅa siÄ w pierwszej piÄ tce krajów Wspólnoty z najwiÄkszym przyrostem nowych mocy PV â wynika z raportu SolarPower Europe. </div> 382 </li> 383 <li> 384 <span class="feed-link"> 385 <a href="https://www.wnp.pl/energia/tak-rosja-odbuduje-swoje-naftowe-imperium-debiut-arktycznego-projektu,1102493.html" target="_blank" rel="noopener"> 386 Tak Rosja odbuduje swoje naftowe imperium? Debiut arktycznego projektu</a></span> 387 388 389 <div class="feed-item-description"> 390 Rosja rozpoczÄÅa komercyjny eksport ropy naftowej z naleÅ¼Ä cego do Rosnieftu zÅoża Wostok Oil. To rozlegÅy arktyczny projekt, na którym Moskwa liczy, że zwiÄkszy produkcjÄ ropy po latach opóźnieÅ i sankcji â napisaÅ Reuters. </div> 391 </li> 392 <li> 393 <span class="feed-link"> 394 <a href="https://www.wnp.pl/energia/spolka-pge-przeznaczy-miliardy-na-odejscie-od-wegla-ruszyla-ogromna-inwestycja-w-duzym-miescie,1102489.html" target="_blank" rel="noopener"> 395 SpóÅka PGE przeznaczy miliardy na odejÅcie od wÄgla. Ru
395szyÅa ogromna inwestycja w dużym mieÅcie</a></span> 396 397 398 <div class="feed-item-description"> 399 PGE Energia CiepÅa wybuduje w EC Kraków nowe gazowe źródÅa kogeneracyjne o mocy 100 MWe i 100 MWt. WartoÅÄ pierwszego etapu inwestycji wynosi 866 mln zÅ, jego zakoÅczenie planowane jest w 2028 r. Ograniczy to zużycie wÄgla energetycznego o ok. 200 tys. ton rocznie. </div> 400 </li> 401 <li> 402 <span class="feed-link"> 403 <a href="https://www.wnp.pl/energia/litewska-grupa-zwieksza-sprzedaz-energii-i-gazu-w-polsce-mocno-trzyma-sie-w-energetyce-wiatrowej,1102388.html" target="_blank" rel="noopener"> 404 Litewska grupa zwiÄksza sprzedaż energii i gazu w Polsce. Mocno trzyma siÄ w energetyce wiatrowej</a></span> 405 406 407 <div class="feed-item-description"> 408 Litewska grupa Ignitis zwiÄksza swojÄ obecnoÅÄ na rynkach energii elektrycznej i gazu w Polsce. W pierwszym póÅroczu 2026 r. wartoÅÄ sprzedaży energii w naszym kraju zwiÄkszyÅa siÄ o 64,5 proc., a gazu o 44,3 proc. Grupa znajduje siÄ w pierwszej dziesiÄ tce najwiÄkszych wÅaÅcicieli farm wiatrowych w Polsce. </div> 409 </li> 410 <li> 411 <span class="feed-link"> 412 <a href="https://www.wnp.pl/energia/spor-o-chlodzenie-elektrowni-kozienice-potrwa-dluzej-pojawily-sie-nowe-dowody,1102343.html" target="_blank" rel="noopener"> 413 Spór o chÅodzenie Elektrowni Kozienice potrwa dÅużej. PojawiÅy siÄ nowe dowody</a></span> 414 415 416 <div class="feed-item-description"> 417 Nadal nie wiadomo, co bÄdzie musiaÅa zrobiÄ Enea Wytwarzanie, aby rozwiaÄ wÄ tpliwoÅci zwiÄ zane z dziaÅalnoÅciÄ Elektrowni Kozienice. Jednostka pobiera z WisÅy wodÄ do chÅodzenia czÄÅci bloków energetycznych, co oprotestowaÅy organizacje pozarzÄ dowe i wstÄpnie wygraÅy spór prawno-Årodowiskowy. </div> 418 </li> 419 <li> 420 <span class="feed-link"> 421 <a href="https://www.wnp.pl/energia/operator-sieci-play-tez-stawia-na-energie-z-oze-podpisali-15-letnia-umowe,1102420.html" target="_blank" rel="noopener"> 422 Operator sieci Play też stawia na energiÄ z OZE. Podpisali 15-letniÄ umowÄ</a></span> 423 424 425 <div class="feed-item-description"> 426 Qair Polska podpisaÅ 15-letniÄ umowÄ sprzedaży PPA (Power Purchase Agreement) ze spóÅkÄ P4, operatorem telekomunikacyjnym sieci Play. Na mocy tego kontraktu P4 kupi od Qair Polska ÅÄ cznie okoÅo 525 GWh energii pochodzÄ cej z elektrowni wiatrowej i instalacji fotowoltaicznej. </div> 427 </li> 428 <li> 429 <span class="feed-link"> 430 <a href="https://www.wnp.pl/energia/o-200-zl-drozej-w-zaledwie-kilka-dni-wlascicielka-skladu-wegla-mowi-co-sie-dzieje,1102316.html" target="_blank" rel="noopener"> 431 O 200 zÅ drożej w zaledwie kilka dni. WÅaÅcicielka skÅadu wÄgla mówi, co siÄ dzieje</a></span> 432 433 434 <div class="feed-item-description"> 435 RzÄ dzÄ cy deklarujÄ , że w tym sezonie grzewczym wÄgla nie zabraknie. Nie ma natomiast pewnoÅci, po jakiej cenie nabÄdÄ go Polacy. Szczególnie że z każdÄ kolejnÄ dostawÄ do skÅadów surowiec opaÅowy
435jest coraz droższy. W jednym z bydgoskich punktów tona kosztuje już 2150 zÅ. â Przykro mi jest rozmawiaÄ z ludźmi, tym bardziej że ceny sÄ tak wygórowane â mówi jego wÅaÅcicielka. </div> 436 </li> 437 <li> 438 <span class="feed-link"> 439 <a href="https://www.wnp.pl/energia/ropa-z-rosji-plynela-tu-szerokim-strumieniem-teraz-z-tym-koniec-pomoze-iran,1102416.html" target="_blank" rel="noopener"> 440 Ropa z Rosji pÅynÄÅa tu szerokim strumieniem, teraz z tym koniec. Pomoże Iran</a></span> 441 442 443 <div class="feed-item-description"> 444 Tadżykistan rozpoczÄ Å import ropy i produktów naftowych z Iranu, wykorzystujÄ c transport kolejowy. Zgodnie z podpisanym porozumieniem rocznie tÄ drogÄ ma byÄ dostarczanych 2 mln ton ropy, 300 tys. ton oleju napÄdowego oraz benzyna i paliwo lotnicze. </div> 445 </li> 446 <li> 447 <span class="feed-link"> 448 <a href="https://www.wnp.pl/energia/wegla-w-polsce-nie-zabraknie-pytanie-jakiego-wegla,1102301.html" target="_blank" rel="noopener"> 449 "WÄgla w Polsce nie zabraknie". Pytanie, jakiego wÄgla</a></span> 450 451 452 <div class="feed-item-description"> 453 Ceny wÄgla przed sezonem grzewczym wyraźnie rosnÄ . Na razie da siÄ kupiÄ opaÅ w kraju, a rzÄ dzÄ cy zapewniajÄ , że go nie zabraknie, choÄ krajowe kopalnie nie sÄ w stanie pokryÄ caÅego zapotrzebowania. Dlatego osobnÄ kwestiÄ jest, skÄ d przybywa do Polski. W wielu skÅadach dominuje surowiec z Kazachstanu, który do Europy trafia przez rosyjskie porty. </div> 454 </li> 455 <li> 456 <span class="feed-link"> 457 <a href="https://www.wnp.pl/energia/ceny-pradu-w-2027-r-beda-zamrozone-minister-mowi-o-scenariuszach,1102400.html" target="_blank" rel="noopener"> 458 Ceny prÄ du w 2027 r. bÄdÄ zamrożone? Minister mówi o scenariuszach</a></span> 459 460 461 <div class="feed-item-description"> 462 Jest możliwy powrót mechanizmu mrożenia cen energii elektrycznej w 2027 r. Minister aktywów paÅstwowych Wojciech Balczun nie wykluczyÅ takiego kroku, ale zarazem nie chciaÅ go jednoznacznie zadeklarowaÄ. WczeÅniej natomiast zapewniaÅ, że wÄgla tej zimy nie zabraknie. </div> 463 </li> 464 </ul> 465 </div> 466 </div> 467</div> 468 469 </div> 470 471 472 </div> 473 474 <footer class="container-footer footer full-width"> 475 <div class="grid-child"> 476 477<search> 478 <form class="mod-finder js-finder-searchform form-search" action="/index.php/szukaj" method="get" aria-label="search"> 479 <label for="mod-finder-searchword607" class="visually-hidden finder">Szukaj</label><div class="mod-finder__search input-group"><input type="text" name="q" id="mod-finder-searchword607" class="js-finder-search-query form-control" value="" placeholder="Szukaj..."><button class="btn btn-primary" type="submit"><span class="icon-search icon-white" aria-hidden="true"></span> Szukaj</button></div> 480 </form> 481</search> 482 483 </div> 484 </footer> 485 486 <a href="#top" id="back-top" class="back-to-top-link" aria-label="PoczÄ tek strony"> 487 <span class="icon-arrow-up icon-fw" aria-hidden="true"></span> 488 </a> 489 490 491<div id="mod-custom677" class="mod-custom custom"> 492 <p style="line-height: 1;"><span style="color: #000000; font-size: 15px;"><a style="text-decoration: none;" title="Polityka prywatnoÅci" href="/index.php/polityka-p" target="_blank" rel="noopener">Polityka prywatnoÅci</a> | <a style="text-decoration: none;" title="Kontakt" href="/index.php/kontakt" rel="noopener">Kontakt</a></span></p></div> 493<div class="debug no-card "> 494 495<div id="rssocial-686" class="rssocial-container rssocial-floating-right rssocial-absolute rssocial-popup"> 496 <a id="rssocial-popup-button" class="rssocial-popup-button rssocial-popup-bg" href="javascript:void(0);"><span class="rssocial-icon rssocial-icon-share"></span></a> 497 <ul id="rssocial-ul-686" class="rssocial-icons rssocial-icons-right rssocial-icons-bg rssocial-icons-round"> 498 <li> 499 <a id="rssocial-mail-icon" class="rssocial-link push" target="_blank" href="mailto:[email protected]" title="Send an email!"> 500 <span class="rssocial-icon rssocial-icon-mail"></span> 501 </a> 502 </li> 503 <li> 504 <a id="rssocial-facebook-icon" class="rssocial-link push" target="_blank" href="https://www.facebook.com/Lethekopl/" title="Follow on Facebook!"> 505 <span class="rssocial-icon rssocial-icon-facebook"></span> 506 </a> 507 </li> 508 <li> 509 <a id="rssocial-twitter-icon" class="rssocial-link push" target="_blank" href="https://x.com/Letheko_pl" title="Follow on X!"> 510 <span class="rssocial-icon rssocial-icon-x-twitter"></span> 511 </a> 512 </li> 513 <li> 514 <a id="rssocial-youtube-icon" class="rssocial-link push" target="_blank" href="https://www.youtube.com/@letheko" title="Follow on YouTube!"> 515 <span class="rssocial-icon rssocial-icon-youtube"></span> 516 </a> 517 </li> 518 </ul> 519</div> 520</div> 521<div class="debug no-card "> 522 <!--googleoff: all--> 523 <div class="jb-privacy-reopen left robots-noindex robots-nofollow robots-nocontent" style="display: none;"> 524 <button class="btn btn-primary" type="button" aria-label="MOD_JBCOOKIES_LANG_HEADER_DEFAULT"> 525 <img alt="Cookies" width="26" height="26" src="data:image/svg+xml;
525base64,PD94bWwgdmVyc2lvbj0iMS4wIiBlbmNvZGluZz0idXRmLTgiPz48c3ZnIHZlcnNpb249IjEuMSIgaWQ9IkxheWVyXzEiIHhtbG5zPSJodHRwOi8vd3d3LnczLm9yZy8yMDAwL3N2ZyIgeG1sbnM6eGxpbms9Imh0dHA6Ly93d3cudzMub3JnLzE5OTkveGxpbmsiIHg9IjBweCIgeT0iMHB4IiB2aWV3Qm94PSIwIDAgMTIwLjIzIDEyMi44OCIgc3R5bGU9ImVuYWJsZS1iYWNrZ3JvdW5kOm5ldyAwIDAgMTIwLjIzIDEyMi44OCIgeG1sOnNwYWNlPSJwcmVzZXJ2ZSI+PHN0eWxlIHR5cGU9InRleHQvY3NzIj4uc3Qwe2ZpbGwtcnVsZTpldmVub2RkO2NsaXAtcnVsZTpldmVub2RkO308L3N0eWxlPjxnPjxwYXRoIGZpbGw9IiNmZmYiIGNsYXNzPSJzdDAiIGQ9Ik05OC4xOCwwYzMuMywwLDUuOTgsMi42OCw1Ljk4LDUuOThjMCwzLjMtMi42OCw1Ljk4LTUuOTgsNS45OGMtMy4zLDAtNS45OC0yLjY4LTUuOTgtNS45OCBDOTIuMjEsMi42OCw5NC44OCwwLDk4LjE4LDBMOTguMTgsMHogTTk5Ljc4LDUyLjA4YzUuMTYsNy43LDExLjY5LDEwLjA2LDIwLjE3LDQuODVjMC4yOCwyLjksMC4zNSw1Ljg2LDAuMiw4Ljg2IGMtMS42NywzMy4xNi0yOS45LDU4LjY5LTYzLjA2LDU3LjAyQzIzLjk0LDEyMS4xMy0xLjU5LDkyLjksMC4wOCw1OS43NUMxLjc0LDI2LjU5LDMwLjk1LDAuNzgsNjQuMSwyLjQ1IGMtMi45NCw5LjItMC40NSwxNy4zNyw3LjAzLDIwLjE1QzY0LjM1LDQ0LjM4LDc5LjQ5LDU4LjYzLDk5Ljc4LDUyLjA4TDk5Ljc4LDUyLjA4eiBNMzAuMDMsNDcuNzljNC45NywwLDguOTksNC4wMyw4Ljk5LDguOTkgcy00LjAzLDguOTktOC45OSw4Ljk5Yy00Ljk3LDAtOC45OS00LjAzLTguOTktOC45OVMyNS4wNyw0Ny43OSwzMC4wMyw0Ny43OUwzMC4wMyw0Ny43OXogTTU4LjM1LDU5LjI1YzIuODYsMCw1LjE4LDIuMzIsNS4xOCw1LjE4IGMwLDIuODYtMi4zMiw1LjE4LTUuMTgsNS4xOGMtMi44NiwwLTUuMTgtMi4zMi01LjE4LTUuMThDNTMuMTYsNjEuNTcsNTUuNDgsNTkuMjUsNTguMzUsNTkuMjVMNTguMzUsNTkuMjV6IE0zNS44Nyw4MC41OSBjMy40OSwwLDYuMzIsMi44Myw2LjMyLDYuMzJjMCwzLjQ5LTIuODMsNi4zMi02LjMyLDYuMzJjLTMuNDksMC02LjMyLTIuODMtNi4zMi02LjMyQzI5LjU1LDgzLjQxLDMyLjM4LDgwLjU5LDM1Ljg3LDgwLjU5IEwzNS44Nyw4MC41OXogTTQ5LjQ5LDMyLjIzYzIuNzQsMCw0Ljk1LDIuMjIsNC45NSw0Ljk1YzAsMi43NC0yLjIyLDQuOTUtNC45NSw0Ljk1Yy0yLjc0LDAtNC45NS0yLjIyLTQuOTUtNC45NSBDNDQuNTQsMzQuNDUsNDYuNzYsMzIuMjMsNDkuNDksMzIuMjNMNDkuNDksMzIuMjN6IE03Ni4zOSw4Mi44YzQuNTksMCw4LjMsMy43Miw4LjMsOC4zYzAsNC41OS0zLjcyLDguMy04LjMsOC4zIGMtNC41OSwwLTguMy0zLjcyLTguMy04LjNDNjguMDksODYuNTIsNzEuODEsODIuOCw3Ni4zOSw4Mi44TDc2LjM5LDgyLjh6IE05My44NywyMy4xYzMuMDgsMCw1LjU4LDIuNSw1LjU4LDUuNTggYzAsMy4wOC0yLjUsNS41OC01LjU4LDUuNThzLTUuNTgtMi41LTUuNTgtNS41OEM4OC4yOSwyNS42LDkwLjc5LDIzLjEsOTMuODcsMjMuMUw5My44NywyMy4xeiIvPjwvZz48L3N2Zz4="/> 526 </button> 527 </div> 528 529<div class="modal jb-privacy robots-noindex robots-nofollow robots-nocontent" id="jb-privacy" data-bs-backdrop="static" data-bs-keyboard="false" tabindex="-1" aria-labelledby="jb-privacy-title" aria-modal="true" aria-hidden="true" role="dialog"> 530 <div class="modal-dialog modal-lg modal-dialog-centered"> 531 <div class="modal-content"> 532 <div class="modal-body"> 533 <p class="jb-privacy-title" id="jb-privacy-title">Używamy plików cookies</p> 534 <p class="jb-privacy-text">JeÅli korzystasz z naszej strony internetowej w domenie letheko.pl, wyrażasz zgodÄ na używanie stosowanych przez nas plików cookies. W ustawieniach możesz zmieniÄ preferencjÄ i zakres stosowania plików cookies. WiÄcej informacji o naszej polityce prywatnoÅci i polityce plików cookies w poniższym linku Polityka cookies. </p> 535 <div class="d-flex flex-nowrap gap-3 w-100"> 536 <button class="jb-settings btn btn-outline-secondary flex-fill" type="button" data-bs-toggle="modal" data-bs-target="#jb-privacy-preferences">Ustawienia</button> 537 <button class="jb-accept btn btn-primary flex-fill" type="button">Rozumiem</button> 538 </div> 539 </div> 540 541 <div class="modal-footer p-0"> 542 <a class="jb-policy" href="/index.php/polityka-p" rel="nofollow">Polityka cookies</a> 543 </div> 544 </div> 545 </div> 546</div> 547 548<div class="modal robots-noindex robots-nofollow robots-nocontent" id="jb-privacy-preferences" data-bs-backdrop="static" data-bs-keyboard="false" aria-labelledby="jb-privacy-preferences-label" aria-modal="true" aria-hidden="true" role="dialog" tabindex="-1"> 549 <div class="modal-dialog modal-lg modal-dialog-centered modal-fullscreen-sm-down modal-dialog-scrollable"> 550 <div class="modal-content"> 551 <div class="modal-header"> 552 <div class="modal-title" id="jb-privacy-preferences-label">Preferencje cookie</div> 553 <button type="button" class="btn-close" data-bs-target="#jb-privacy" data-bs-toggle="modal" aria-label="Zamknij"></button> 554 </div> 555 <div class="modal-body"> 556 <div class="jb-privacy-preferences"> 557 <section class="jb-privacy-group border rounded p-3 mb-3" data-group="necessary"> 558 <div class="d-flex flex-column flex-md-row align-items-md-center justify-content-between gap-3 mb-2"> 559 <div> 560 <h6 class="mb-1">Cookie niezbÄdne</h6> 561 <p class="mb-0 text-muted small">NiezbÄdne dla podstawowych funkcji witryny i nie mogÄ byÄ wyÅÄ czone.</p> 562 </div> 563 <div class="form-check form-switch"> 564 <input class="form-check-input jb-privacy-toggle" type="checkbox" role="switch" id="jb-toggle-necessary" data-group="necessary" data-default="1" checked disabled> 565 <label class="form-check-label small" for="jb-toggle-necessary"></label> 566 </div> 567 </div> 568 <p class="text-muted small mb-1">Wykryto 3 cookie.</p> 569 <ul class="jb-privacy-inventory list-unstyled small mb-0"> 570 <li class="py-1 border-top"> 571 <strong>jbcookies</strong> 572 <span class="text-muted small">(JoomBall!)</span> 573 <div class="text-muted small">Przechowuje zgodÄ udzielonÄ przez użytkownika na stronie.</div> 574 </li> 575 <li class="py-1 border-top"> 576 <strong>joomla_user_state</strong> 577 <span class="text-muted small">(Joomla!)</span> 578 <div class="text-muted small">Zachowuje stan uwierzytelnienia użytkownika.</div> 579 </li> 580 <li class="py-1 border-top"> 581 <strong>joomla_remember_me_*</strong> 582 <span class="text-muted small">(Joomla!)</span> 583 <div class="text-muted small">Utrzymuje zapamiÄtanÄ sesjÄ dla uwierzytelnionego użytkownika.</div> 584 </li> 585 </ul> 586 </section> 587 <section class="jb-privacy-group border rounded p-3 mb-3" data-group="analytics"> 588 <div class="d-flex flex-column flex-md-row align-items-md-center justify-content-between gap-3 mb-2"> 589 <div> 590 <h6 class="mb-1">Cookie analityczne</h6> 591 <p class="mb-0 text-muted small">PomagajÄ zrozumieÄ użycie i poprawiÄ wydajnoÅÄ.</p> 592 </div> 593 <div class="form-check form-switch"> 594 <input class="form-check-input jb-privacy-toggle" type="checkbox" role="switch" id="jb-toggle-analytics" data-group="analytics" data-default="0" checked> 595 <label class="form-check-label small" for="jb-toggle-analytics"></label> 596 </div> 597 </div> 598 <p class="text-muted small mb-0">W tej kategorii nie wykryto jeszcze żadnych cookie.</p> 599 </section> 600 <section class="jb-privacy-group border rounded p-3 mb-3" data-group="marketing"> 601 <div class="d-flex flex-column flex-md-row align-items-md-center justify-content-between gap-3 mb-2"> 602 <div> 603 <h6 class="mb-1">Cookie marketingowe</h6> 604 <p class="mb-0 text-muted small">PersonalizujÄ reklamy i mierzÄ skutecznoÅÄ kampanii.</p> 605 </div> 606 <div class="form-check form-switch"> 607 <input class="form-check-input jb-privacy-toggle" type="checkbox" role="switch" id="jb-toggle-marketing" data-group="marketing" data-default="0" checked> 608 <label class="form-check-label small" for="jb-toggle-marketing"></label> 609 </div> 610 </div> 611 <p class="text-muted small mb-0">W tej kategorii nie wykryto jeszcze żadnych cookie.</p> 612 </section> 613 <section class="jb-privacy-group border rounded p-3 mb-3" data-group="unassigned"> 614 <div class="d-flex flex-column flex-md-row align-items-md-center justify-content-between gap-3 mb-2"> 615 <div> 616 <h6 class="mb-1">Cookie nieprzypisane</h6> 617 <p class="mb-0 text-muted small">Cookie oczekujÄ ce na przeglÄ d lub automatycznÄ klasyfikacjÄ.</p> 618 </div> 619 <div class="form-check form-switch"> 620 <input class="form-check-input jb-privacy-toggle" type="checkbox" role="switch" id="jb-toggle-unassigned" data-group="unassigned" data-default="0" checked> 621 <label class="form-check-label small" for="jb-toggle-unassigned"></label> 622 </div> 623 </div> 624 <p class="text-muted small mb-1">Wykryto 1 cookie.</p> 625 <ul class="jb-privacy-inventory list-unstyled small mb-0"> 626 <li class="py-1 border-top"> 627 <strong>reDimCookieHint</strong> 628 </li> 629 </ul> 630 </section> 631 </div> 632 </div> 633 <div class="modal-footer"> 634 <button type="button" class="btn btn-outline-danger btn-sm jb-reject-all">OdrzuÄ</button> 635 <button type="button" class="btn btn-success btn-sm jb-save-selection">Zapisz wybór</button> 636 <button type="button" class="btn btn-primary btn-sm jb-accept-all">Akceptuj wszystkie</button> 637 </div> 638 </div> 639 </div> 640</div> 641<!--googleon: all--></div> 642 643<div id="mod-custom613" class="mod-custom custom"> 644 <p style="text-align: center;"><span style="font-size: 11px; color: #000000;">© 2010 - 2026 LETHEKO.PL</span></p></div> 645 646</body> 647 648</html>
Line numbers count LF bytes from the start of the resource, as the search results do. Vendor segments are library code the classifier recognised; they are stored but not indexed. Bytes are shown as Latin1 characters, one per byte.